Over een gebedsgenezer die naar het ziekenhuis ging

Vandaag, 12 Feb 2014, is het precies 205 jaar geleden dat Charles Darwin geboren werd. Het blog voor vandaag ontstond naar aanleiding van een tv uitzending. In 2013 was ik getuige van een kort gesprekje tussen christen-evangelist Mattheus van der Steen en documentairemaker-agnost Victor Vroedindeweij:

Victor Vroedindeweij:

"Bijvoorbeeld, de evolutietheorie, daar geloof ik in, wat moet ik daar nu mee?"

Mattheus van der Steen:

"Ik zeg altijd mensen die daar in geloven, hebben een groter geloof dan ik! Ik geloof best in een bepaalde evolutie dat een hagedisje een kikker wordt, dat geloof ik wel. Je gaat mij niet vertellen dat we van de apen afstammen. Die mensen hebben een veel groter geloof dan ik!"

Mattheus en ik (NCRV Dokument)  [11:50]. (uitgezonden Ma 30 dec 2013 22:50)

Sorry! Evolutie is géén geloof en een hagedisje wordt géén kikker. De onwetenschappelijke wartaal die zo'n evangelist uitkraamt went nooit. Het zal nog wel een paar honderd jaar blijven bestaan. Misschien zijn er steeds minder mensen van dat soort, maar ze zullen blijven bestaan.

gebedsgenezing

Iets anders in diezelfde documentaire. De documentaire laat zien hoe Mattheus van der Steen overal ter wereld massale bijeenkomsten houdt, en overal worden mensen genezen door gebed. Hij gelooft dat God die mensen wonderbaarlijk genezen heeft. Die mensen zijn hem daar zéér dankbaar voor. De documentairemaker is sceptisch.

dramatische wending

Later in de documentaire krijgt het verhaal een dramatische wending. De vrouw van de evangelist krijgt schildklierkanker. Zij en honderden andere volgelingen wereldwijd hebben gebeden om genezing. En allerlei rituelen uitgevoerd. Ze hoopten dat de tumor zou verdwijnen. Het gebed werd niet verhoord. Wat in Azië aan de lopende band lukt, lukt niet met zijn eigen vrouw. Maar de evangelist vindt het idioot om naar aanleiding daarvan te twijfelen aan het bestaan van God. Prima. Zijn vrouw zegt desgevraagd: dankzij ons verstand en de medische wetenschap –die we van God gekregen hebben– kunnen we nu ziektes als dit genezen. Mattheus zegt: "ik geloof in de medische wereld. Ik geloof dat ziekte niet van God komt, maar van de vijand, van de duisternis." Ze gaan naar het ziekenhuis voor een operatie. We horen niet hoe het verder met haar gaat, maar we mogen aannemen dat de operatie geslaagd is.

bidden of medische wetenschap

Mogelijk heeft God ons het verstand gegeven om de medische wetenschap te ontwikkelen. Maar het heeft zo'n 2000 jaar geduurd voordat de medische wetenschap enigzins effectieve therapieën en medicijnen heeft ontwikkeld voor een beperkt aantal ziektes. Was het de bedoeling dat er in die tussentijd mensen stierven aan ongenezelijke ziektes? Dat kan toch niet waar zijn? Waarom bestaan er überhaupt ziektes? (over fine-tuning gesproken).

En: als God ons de medische wetenschap heeft gegeven om ziektes te genezen, waarom zijn er dan nog steeds ongenezelijke ziektes? Waarom sterven mensen nog steeds aan ongenezelijke ziektes?

Waarom is ziekte niet door God gegeven (zoals Mattheus gelooft)? Dat wordt immers op de Veluwe ook vaak geloofd. Mattheus heeft daar een antwoord op: 'de duisternis' veroorzaakt ziekte. Kennelijk kan de wetenschap die 'duisternis' overwinnen, moeten we concluderen! Bidden voor genezing is sowieso vreemd. Zou God echt wachten met beter maken als iemand daarom vraagt en anders niet?

Lastiger is de volgende vraag: waarom bidden om genezing als de medische wetenschap door God aan de mens gegeven is? Waarom niet zo snel mogelijk naar het ziekenhuis? Zonder bidden? Zonder tijd te verliezen? Dat lijkt het meest consequente. Het is nl. niet zonder consequenties als je éérst bid. Het is een risico.

Want het wordt pas echt lastig als God de gebeden niet verhoord. Wat dan te doen? Je er bij neerleggen? Want dat is toch een duidelijk teken dat God niet wil dat je geneest. Want Hij kan het, en Hij hoort je gebed. Als je daarna tóch naar het ziekenhuis gaat, ga je dan niet tegen Gods wil in?
Mattheus lijkt te denken: nu, als God het niet doet, dan zorg ik er zelf wel voor. Maar: dan heb je géén 100% vertrouwen in God! Hoe groot is dan je geloof in God? Een belediging voor God [1]. Denk ook aan zijn eerdere uitspraak: "Ik zeg altijd: mensen die in evolutie geloven hebben een groter geloof dan ik". Hij heeft een zwak geloof. Een gebedsgenezer die naar het ziekenhuis gaat als het gebed mislukt, is een ongelovige.

consequenties

De consequenties van deze gebeurtenissen gaan veel verder dan die mensen in de documentaire. Je kunt in het algemeen niet zonder conceptuele tegenstrijdigheden bidden voor genezing én naar het ziekenhuis gaan als het niet lukt. Maar het gaat nog veel verder: als God vreselijke tragedies als de holocaust laat passeren, dan zou hij wel reageren op verzoek tot genezing van één kankerpatiënt?

evolutie

De evangelist moest lachen om mensen 'die in evolutie geloven'. Maar hij 'geloofde wel in de medische wetenschap'. Maar, als God ons verstand en de medische wetenschap gegeven heeft, heeft datzelfde verstand, en diezelfde wetenschap ons ook niet de evolutietheorie gegeven? Zowel de medische wetenschap als de evolutietheorie zijn beide het resultaat van het gebruik van ons verstand. Dat God ons gegeven heeft. Alweeer een inconsequentie.

Stevan Paas en Rik Peels schrijven ook over Mattheus:

"Genezingsclaims worden doorgaans ook door gelovigen met veel skepsis benaderd." (God bewijzen, p.170 paperback). Ze citeren sommige christenen: "God werkt primair via de reguliere medische zorg en een enkele keer door speciale wonderen." (p. 169). Ze lijken het er mee eens te zijn: "Het is best mogelijk dat er af en toe een wonder gebeurt" (p. 172). Paas en Peels mogen dan veel meer boeken gelezen hebben, en veel meer artikelen geschreven hebben in de theologsich-filosofische vaktijdschriften dan de evangelist, ze lossen bovengenoemde problemen ook niet op.


Noten

1. Vergelijk: “The preacher convinced Velma that his laying on of hands would work and consulting with doctors would be a sign that she didn't really have faith in God." from: Noretta Koertge: 'Beliefs Buddies versus Critical Communities. The Social Organization of Pseudoscience' in: Massimo Pugliucci, Maarten Boudry, Eds. (2013) "Philosophy of Pseudoscience. Reconsidering the Demarcation Problem", University of Chicago Press.
   

Bronnen

• Mattheus en ik (NCRV Dokument)  uitgezonden Ma 30 dec 2013 22:50 Mattheus van der Steen is de charismatische voorganger van de 'House of Heroes' kerk te Harderwijk en directeur van TRIN.
• Wikipedia: Mattheus van der Steen

read more

Meesters arrogantie

©Bart Voorzanger

Gastbijdrage Bart Voorzanger

Op 18 januari publiceerde Trouw een stuk waarin de VU-hoogleraar statistiek Ronald Meester meer ruimte bepleit voor niet-materialistisch gedachtengoed in de natuurwetenschappen. Ik vind dat prima. ‘Denk’ vooral ‘goed’, en doe dat op alle manieren die zich láten denken. Als er iets interessants uitkomt, hoor ik het graag. Maar Meester heeft gelijk als hij zegt dat velen dat niet prima vinden en al het niet-materialistische denken al bij voorbaat afwijzen. En hij heeft evenzeer gelijk wanneer hij die houding arrogant noemt.
 
Lastiger wordt het als Meester een concreet geval bij de kop neemt. Hij was als co-promotor betrokken bij de promotie van Joris van Rossum die in zijn proefschrift een speurtocht bepleit naar de mogelijkheden van dualistisch, finalistisch en vitalistisch denken over evolutieprocessen. Van Rossum stelt dat evolutiebiologen er tot op heden niet in geslaagd zijn een bevredigende verklaring voor het bestaan van seksuele voortplanting te vinden. En hij meent tevens dat zijn analyse van de theorieën van Darwin en van Dawkins en diens geestverwanten laat zien dat dat zo’n verklaring althans met die theorieën onmogelijk is. Het lijkt er zijn inziens op dat de gangbare evolutiebiologie tekortschiet, dus dat het tijd wordt naar alternatieven te zoeken.

Dit proefschrift leidde tot heftige kritiek van een aantal juist op dit terrein deskundige evolutiebiologen. Huns inziens deugt er van Van Rossums betoog zo ongeveer niets, en lijkt het zonder fatsoenlijke argumenten toe te redeneren naar een conclusie die Van Rossum kennelijk alleen maar nodig heeft als excuus voor zijn eigenlijke stokpaardje: ideeën van buiten het gangbare wetenschappelijke denken. En dat dan ook nog zonder te laten zien hoe dualisme, finalisme en vitalisme seksuele voortplanting dan wel verklaren. 

Meester gebruikt het optreden van deze evolutiebiologen in zijn Trouw-verhaal als voorbeeld bij uitstek van de arrogantie die hij bestrijden wil, en hij trekt behoorlijk fel tegen hen van leer. Hij haalt snierende commentaren van columnisten aan om de perfiditeit van deze oppositie te illustreren, laat ze hem van “InHollandse toestanden – fraude dus?” (zijn vraagteken) beschuldigen, en schetst ze af als angsthazen die wanhopig om zich heen slaan omdat ze hun wereldbeeld zien wankelen: “de reikwijdte en status van de wetenschap zelf waren in het geding”.

En daar is één probleem mee. Die evolutiebiologen hadden gewoon gelijk wat betreft hun inhoudelijke kritiek op het verhaal van Van Rossum, en ze namen het Meester daarom kwalijk dat hij – samen met een filosofische promotor die evenmin als hijzelf iets van evolutiebiologie of wetenschapsfilosofie – deze promotie voor zijn rekening nam. Van angst voor het omvallen van “de wetenschap zelf” was geen sprake, hoogstens van angst voor erosie van universitaire kwaliteit. En de akelige benadering waarover Meester zich beklaagt en die hij die evolutiebiologen verwijt, is – weinig chic – bijeengesprokkeld uit stukken van andere scribenten.

Meester stond natuurlijk voor een lastig dilemma. Hij pleit voor iets waar hij in wetenschapsland weinig handen voor op elkaar krijgt. De kans was dus  groot dat hij daar gewoon genegeerd zou worden. Hét probleem van onze informatiemaatschappij: je kunt alles zeggen, roepen zelfs, maar niemand hoort je nog. Daar sta je dan, op je zeepkistje, op een onafzienbaar veld van zeepkistjes met roepers als jij, in een kakofonie die niet informatiever is dan een doodse stilte. Meester moest dus iets doen om op te vallen, en hij koos voor de directe aanval: “Zullie zijn arrogant, en ik kan dat bewijzen ook; kijk maar!” Soms werkt zoiets.

Alleen, in dit geval waren zullie helemaal niet arrogant. Ze hadden gewoon gelijk, en daarmee staat Meester, nog altijd op zijn zeepkistje, in zijn hemd.

Ik heb Meester geschreven. Ik heb hem uitgelegd wat er mis is met zijn aanval, hem een uitgebreide analyse gestuurd van het proefschrift dat nooit een proefschrift had mogen worden, en hem gesuggereerd zijn beschuldigingen in te trekken. Per slot van rekening zijn er nog heel wat redelijke lezers die het je niet euvel duiden dat je wel eens je vergist, zolang je maar bereid blijft dat ruiterlijk toe te geven, en die het betoog van iemand die zijn fouten toegeeft makkelijker lezen dan dat van iemand die botweg blijft volhouden dat hij gelijk had, heeft, en hebben zal. Van zulke lezers moet Meester het hebben. Wie tegen de stroom in roeit, redt het niet zonder welwillendheid.

Maar Meester zwijgt. Ik had haast geschreven ‘zwijgt arrogant’.
 

Mijn commentaar op het betrokken proefschrift is te vinden op:
http://www.voorzanger.nl/vanrossum.pdf

Bart Voorzanger

Opmerking blogbeheerder: Deze bijdrage was aangeboden aan Trouw maar Trouw had op korte termijn geen plaats en na een paar weken zou het onderwerp niet meer actueel zijn.

Vorig blogs

• Vernietigend oordeel Bart Voorzanger over proefschrift Joris van Rossum  3 Feb 2014 (de conclusie's van het stuk van Voorzanger) 
• Tegen Ronald Meester: God is geen werkbare hypothese in de wetenschap 18 Jan 2014 (naar aanleiding van de voorpublicatie van Meester's boek in Trouw) 
• Joris van Rossum promoveert aan de VU op weerlegging van de Darwinistische verklaring van het ontstaan van sexuele voortplanting 4 Feb 2013 (dit is het blog dat melding maakte van het proefschrift van Joris van Rossum) daarna volgen nog een aantal blogs over het onderwerp.

read more

Vernietigend oordeel Bart Voorzanger over proefschrift Joris van Rossum

Naar aanleiding van het verschijnen van het boek Arrogant van Ronald Meester, schreef Bart Voorzanger alsnog een analyse van het proefschrift van Joris van Rossum 'On sexual reproduction as a new critique of the theory of natural selection' (2012). Ronald Meester was één van de twee promotoren van Joris van Rossum.Voorzanger concludeert:  

"Een proefschrift met zulke ernstige tekortkomingen had zonder meer moeten worden afgewezen.

Het is verleidelijk alle kritiek uitsluitend te richten op Van Rossum, en ik geef toe dat ik in het voorgaande soms ook voor die verleiding bezweken ben. Maar echt eerlijk is dat niet. Alleen grenzeloos geniale mensen kunnen in hun eentje waardevolle wetenschap voortbrengen. Gewone stervelingen hebben daar hulp bij nodig. Die hulp kreeg Van Rossum niet. Hij werd “begeleid” door een filosoof en een wiskundige die geen van beiden iets van biologie wisten, laat staan dat ze beschikten over de voor dit soort werk toch echt vereiste kennis van evolutiebiologie en populatiegenetica. En eerlijk gezegd heb ik van hun kennis van wetenschapsfilosofie ook geen al te hoge pet op.

Zij lieten toe dat Van Rossum zich vastbeet in een onhoudbaar idee, een risico dat elke gewone sterveling loopt, en waartegen alleen permanente kritische toetsing door deskundige meedenkers bescherming biedt. Van Rossums begeleiders hebben hem op dat punt lelijk in de steek gelaten. Mogelijk hebben ze dat niet beseft, maar dat maakt het des te erger. 

We weten nu dat Van Rossum ten onrechte promoveerde op zijn On sexual Reproduction as a New Critique of the Theory of Natural Selection, maar wat wij niet weten is of hij ten onrechte gepromoveerd is. Misschien had hij, als hij wel begeleid was, een indrukwekkend proefschrift voortgebracht waarmee hij aan een succesvolle carrière als evolutiebioloog of wetenschapsfilosoof kon beginnen. De kans om zich alsnog te bewijzen zal hij met deze mislukking op zijn naam niet makkelijk krijgen. In die zin hebben Meester en Van Woudenberg hem van iets zeer wezenlijk beroofd."

De complete tekst van Bart Voorzanger is hier op zijn website te vinden. Bart Voorzanger studeerde biologie, promoveerde in 1987 aan de VU als wetenschapsfilosoof op het proefschrift 'Woorden, waarden en de evolutie van gedrag, over evolutiebiologie, menselijk gedrag en de grondslagen van de ethiek'.

Vorig blog:

Tegen Ronald Meester: God is geen werkbare hypothese in de wetenschap (18 Jan 2014)

read more

Geologische tijdschalen naar aanleiding van Jelle Reumer: De Vis Die Aan Land Kroop

Jelle Reumer (2013)
'De Vis Die Aan Land Kroop'
Historische Uitgeverij

Dit blog is géén bespreking van Jelle Reumer De Vis Die Aan Land Kroop. Het enige wat ik er nu over zeg is dat het er zeer aantrekkelijk uitziet (vele illustratie's) en een overzicht geeft van de evolutie van gewervelde dieren in 200 pagina's [1]. Waar ik nu wel een opmerking over wil maken is het volgende plaatje van de geologische tijdschaal:

Figuur 4: de geologische tijdschaal.

Bovenstaande de geologische tijdschaal (figuur 4), bevat alle tijdperken en ziet er heel kleurrijk en overzichterlijk uit, en is een standaard weergave van de geologische tijdschaal, maar een (groot) nadeel is dat alle tijdperken even lang duren. Zo lijkt het Pleistoceen (2,57 miljoen jaar) even lang te duren als het Oligoceen (11 miljoen jaar), en het Cambrium (54 miljoen) even lang als het Proterozoïcum (1958 miljoen jaar, dus 36x zo lang!). De tijden staan wel op de vertikale as, dus je kunt er wel achterkomen. Als je op het idee komt om er op te letten. Als je de werkelijke tijdsduur zou moeten weergeven wordt de hele figuur onleesbaar. Want je zou dan bijvoorbeeld de namen van de recente tijdperken in een veel te krappe ruimte moet proppen of een aantal namen weglaten. Hoe dan ook, figuur 4 geeft een vertekend beeld van de geologische geschiedenis van onze planeet. En dat vind ik jammer. Je ziet dan niet hoe lang het heeft geduurd voordat 'de vis aan land kroop' (= ontstaan van landdieren), en de mens is helemaal op het laatste moment verschenen. Daar kom ik in een volgend blog nog op terug: waarom heeft het zo lang geduurd? Je komt niet eens op de vraag naar aanleiding van zo'n misleidende tijdschaal.

Een alternatieve weergave is de geologische tijdschaal in een cirkel weergeven. Zo geeft een figuur op de wiki pagina Geologic Time Scale een aardige indruk van de echte tijdsduur. Klik 2x op de cirkelvorimige figuur! De belangrijkste gebeurtenissen staan erbij. Het nadeel is dat er maar 6 tijdperken in staan genoemd. 

Een oplossing is de gehele 4,5 miljard jaar opsplitsen in 4 tijdschalen met ongelijke tijdschalen zoals gedaan is op dezelfde wikipagina onder het kopje Condensed graphical timelines. Als er ook nog met lijntjes aangegeven zou worden op welk deel er ingezoomd wordt, dan heb je een figuur die een juiste visuele indruk geeft van de tijdsduren. Als je dan ook nog de belangrijkste gebeurtenissen er in zet, zit je een eind in de goede richting.

Tijdperken als Hadean en Archean duren lang en er gebeurt weinig. Wat heeft het voor zin een leeg tijdperk weer te geven op dezelfde schaal als een recent tijdperk waarin veel gebeurt? Dat is juist het punt: waarom is dat tijdperk 'leeg'? En waarom duurt het zo lang? Het probleem moet zich visueel aan je opdringen.

Zelfs in een evolutieleerboek als 'Evolution. A Biological and Palaeontological Approach' zie je een geologische tijdschaal in de Appendix (!) die aan hetzelfde euvel lijdt, maar als opschrift heeft 'geological time-scale with variable scales for different eras'. Dat helpt (een beetje).

Mijn favoriete Strickberger's Evolution 4th ed. heeft een hoofdstuk getiteld 'The Enormity of Time' (klinkt veelbelovend) dat begint met: "It is impossible to appreciate the vastness of the universe, or the enormity of time" en laat het daar bij! Doet notabene geen enkele poging om de tijdschaal in beeld te brengen!

Scott Freeman, Jon C. Herron (2006) 'Evolutionary Analysis 4th Edition geven over 2 pagina's drie tijdschalen beginnend bij het Cambrium met de belangrijkste gebeurtenissen en de evolutie van continenten erbij. Op zich aardig gedaan, maar de 'enormity of time' wordt niet zichtbaar gemaakt omdat alles vóór het Cambrium wordt weggelaten.

Het populaire en fraai geillustreerde 'Evolution. The Triumph of an Idea' van Carl Zimmer probeert het ook met variabele tijdschaal maar zet bya, mya en kya (miljard, miljoen, duizend jaar) bij de getallen (p.70-71). Ook een manier. Toch visueel niet overtuigend. In zijn Tangled Bank heeft hij een fraai tijdschaal over 4 pagina's (binnenkant van het kaft), waarbij hij smokkelt met de weergave van de totale tijdschaal, maar bedenkt een oplossing voor het Quarternary (de laatste 2,5 miljoen jaar) die hij in een aparte tijdschaal weergeeft, op zo'n manier dat direct visueel duidelijk is dat er ingezoomd is. Dit is een ideale methode.

Zelfs de Geological Society of America 'rommelt' een beetje met de tijdschalen.

Conclusie: als de tijdschaal niet op een didactisch verantwoorde manier wordt weergegeven, dan krijgt de student geen correct beeld van de evolutie van het leven op aarde en zal hij/zij niet gauw specifieke vragen stellen over het hoe en waarom van de timing van gebeurtenissen in de geschiedenis van het leven op aarde. Op die vragen kom ik terug in een volgend blog.

Noten

1. Zie mijn Nederlandse evolutieliteratuur pagina met recensies.

read more

Colleges van evolutiebioloog Roy Erkens bij de Universiteit van Nederland

Roy Erkens in het vierde college bij de
Universiteit van Nederland met de 'Atlas of Creation'

Evolutiebioloog Roy Erkens gaf maandag 6 januari t/m vrijdag 10 januari 2014 een serie van 5 colleges over evolutie. Ze zijn alle 5 te volgen op de website van de Universiteit van Nederland. Het vijfde college had als titel: 'Wat zijn de religieuze argumenten tegen evolutie?'. Het bleek dat hij ook een gratis exemplaar van de zgn. 'Atlas of Creation' had aangetroffen in zijn postvakje (dit speelt zich af in 2007, zie mijn blog van 22 januari 2007). Een leuk voorbeeld van wat een wetenschappelijke theorie is: er zijn twee soorten parachutes, een parachute is gebaseerd op de Newton's theorie van de zwaartekracht en de andere moet je in geloven. Welke kies je?

Voor wie? Ga de colleges bekijken als je op een vlotte en toegankelijke manier in 5 maal een kwartier op de hoogte gebracht wil worden wat de evolutietheorie is. Of: als je al redelijk op de hoogte bent van de evolutietheorie kun je de colleges bekijken met op de achtergrond de vraag: hoe zou ik de evolutietheorie in 5 kwartier uitleggen aan het grote publiek?

Roy Erkens gaf eerstejaarscursus evolutiebiologie aan de Universiteit van Utrecht en is nu als onderzoeker en docent Biologie verbonden aan de Universiteit van Maastricht.Op zijn personal homesite beantwoordt hij nog een paar vragen over de colleges.

De Universiteit van Nederland is een iniatief van Alexander Klöpping en Marten Blankensteijn.

Ter aanvulling: naar aanleiding van een opmerking van Erkens, hier is nog een overzichts artikel over creatonisme in Skandinavië en hier over Creationism in Norway. 

Correctie: ik had het steeds over 4 colleges, dat moet natuurlijk 5 zijn! (5 werkdagen! Is gecorrigeerd in de tekst). [15 jan.]

Colleges:

ma 6 jan: Krijgen we kieuwen als de aarde opeens onder water loopt?
di   7 jan: Hoe zorgde evolutie ervoor dat vissen op het land konden leven?
wo 8 jan: Waarom kunnen we geen seks hebben met eikenbomen?
do  9 jan: Waarom zorgt seksuele selectie voor mooie mannen met zinloze blindedarmen?
vr 10 jan: Wat zijn de religieuze argumenten tegen evolutie? 

read more

Het ontstaan van het leven en de zin van het leven

In mijn vorige blog rapporteerde ik over het spannende onderzoek van Nobelprijswinaar Jack Szostak. Hij was er voor het eerst in geslaagd een werkende primitieve cel 'te maken' met daarin RNA moleculen die zichzelf kunnen kopieren. Dat laatste, RNA moleculen die zichzelf kopieren binnen een cel, was nieuw. Op zich was het al eerder gelukt om RNA zichzelf te laten kopieren zonder hulp van enzymen in een reageerbuis, en was het gelukt om uit vetzuren een cel te laten maken, maar de combinatie van die twee (RNA dat zichzelf copieert binnen een cel) was nog niet gelukt. Nu dus wel.

Ik beschreef 'het voordeel' dat RNA had om in een cel te zitten, maar merkte dat Szostak niet vermeldde wat 'het voordeel' van een primitieve cel was om zelfkopierend RNA mee te dragen ('voordeel' in overdrachtelijke zin). Een paar dagen later ontdekte ik een publicatie van Szostak uit 2012 [1] waarin hij beschrijft dat RNA de aanmaak van componenten van de membraan kan katalyseren. Kijk! Dat is interessant! Szostak had ook over 'het probleem' nagedacht, maar had het niet in zijn Science publicatie beschreven.

Dus, wat is het resultaat? We hebben nu 'een systeem' met 2 hoofdcomponenten: 1) een simpel membraan en 2) een zichzelf copierend RNA molecuul. Plus uiteraard een aantal 'hulpstoffen' (magnesium, citraat, ...). Het mooie van dit systeem is dat de twee hoofdcomponenten elkaar positief beinvloeden [2]. Een symbiose: beide partijen 'profiteren' van de samenwerking. Dus, als dit soort systemen ontstaan, dan is de kans kleiner dat ze het volgende moment weer uit elkaar vallen. Immers, ze bevorderen elkaars synthese. Ze houden elkaar in stand. Zo'n systeem is niet onverwoestbaar, maar is stabieler dan een systeem waarbij de componenten elkaar niet in standhouden en als los zand aan elkaar hangen. De gemiddelde levensduur van zo'n symbiotische combinatie zal groter zijn.

Nog anders gezegd: als er een onderdeel van een systeem is dat niet bijdraagt aan het voortbestaan van het geheel, dan kan het gemist worden. En als die component door toeval zou verdwijnen, zou het systeem gewoon blijven voortbestaan. Het is tenslotte een niet essentiele component. Zo blijven er hoofdzakelijk systemen over die alleen noodzakelijke componenten bevatten.

Dat is al een belangrijk inzicht, maar er komt nog iets bij. Beide hoofdcomponenten kunnen zichzelf kopieren. Het RNA kopieert zichzelf, het produceert een replica van zichzelf en de primitieve cel kan door insnoering zichzelf opsplitsen in 2 delen. De cel heeft gedeeld. 

Szostak proto-cel die spontaan aan het delen is.
langgerekte vormen in de cel zijn RNA moleculen
(capture uit animatie) ©Exploring Life's Origin

Wat is het 'nut' hiervan? (nut: metaforisch gesproken). Dit: mocht één van de twee cellen (met inhoud) beschadigd raken en uitéénvallen, dan heb je de ander nog. Hetzelfde geldt voor RNA: mocht één RNA molecuul uiteenvallen dat heb je de kopie nog. Daarmee kan het proces zich herhalen. Daarmee is het niet 'einde verhaal'. Daarmee is het eerste leven niet onmiddellijk uitgestorven. Dit alles is conceptueel veel belangrijker dan technische details over Mg2+ en citraat.

Tibor Ganti:
The Principles of Life

Dit conceptueel inzicht had ik niet van mezelf. Ik had het gevonden bij Tibor Gánti: The Principles of Life, dat ik 10 jaar geleden gelezen heb en waarvan ik zeer onder de indruk was (en nog steeds ben). Gánti definieerde 'leven' als een 3 componenten systeem: 1) een chemische subsysteem dat voor energie zorgt (metabolisme), 2) een chemisch informatiedragend subsysteem (erfelijkheidsmolecuul) en 3) een chemische membraan subsysteem. Twee subsystemen zijn makkelijk te herkennen in het Szostak systeem: de membraan en RNA als informatiedrager. Gánti had al beschreven dat de subsystemen elkaar 'in leven moesten houden'. Dat is prachtig herkenbaar in de overwegingen die Szostak had bij het ontwerpen van zijn protocel. Ik weet niet of Szostak Gánti gelezen heeft, maar het kan haast niet anders. Of hij was slim genoeg om het onafhankelijk te bedenken.

Nu was ik indertijd tegen een probleempje aangelopen bij het Gánti model van het leven: de eerste informatiedrager en erfelijkheidsmolecuul kán niet DNA zijn geweest. Gánti wist dat, want hij had DNA niet gespecificeerd als informatiedrager. Dat kon hij ook moeilijk doen want zijn systeem was enzym-vrij, en voor de synthese van enzymen heb je DNA nodig. Het kan dan ook niet anders dan dat het vroegste informatiesysteem RNA geweest moet zijn. Een andere informatie drager kennen we niet. Inderdaad, Gánti bleek in latere edities van zijn boek een RNA-world in gedachten te hebben.

Ik heb de verbeterde versie van dit vervolg blog over Szostak (exclusief het stukje over Gánti) aangeboden aan Pandas Thumb (zeer bekend en gezaghebbend blog ter bestrijding van creationisme in de USA). Het is geaccepteerd en zal vandaag of morgen verschijnen. [inmiddels is het verschenen: hier ] Daar ben ik blij mee. Ik had me verbaasd over het feit dat de bloggers van Pandas Thumb het hele Szostak artikel over het hoofd hadden gezien. Dat wordt nu rechtgezet. Ben benieuwd naar de reacties.

Filosofisch naschrift:

Wat is de zin van het leven?

Een bioloog mag die vraag niet stellen. Maar een filosoof wel. Als we bij het begin beginnen: het begin van het leven is een simpele vetzuur-membraan met daarin relatief kort, zelf-replicerend RNA. Wat is de zin daarvan? zou een hypothetische toeschouwer in die tijd gevraagd kunnen hebben. Het zijn systemen die stabieler zijn dan andere en daardoor blijven bestaan. En nakomelingen achterlaten. Maar waarom zou 'je' dat willen? Die primitieve systemen willen helemaal niets. Het leven is begonnen met moleculen en cellen die helemaal niets konden willen. Het lijkt alsof ze willen voortbestaan en zich willen voortplanten. Wij zijn uiteindelijk het gevolg daarvan. Wij stellen de vraag naar de zin van het leven. Een onbeantwoordbare vraag, wat mij betreft. Ik vind de vraag naar waar we vandaan komen vele malen fascinerender. Voldoende fascinerend voor een heel mensenleven. Je moet er toch niet aan denken dat je een heel leven geleefd hebt zonder die vraag te stellen? Dat zou pas een zinloos leven zijn!

Bronnen

1. Jack W Szostak (2012) The eightfold path to non-enzymatic RNA replication, Journal of Systems Chemistry 2012, 3:2 (Open Access)    
2. Dit wordt ook wel Collectively Autocatalytic Systems genoemd (in which the members catalyze each other’s formation) bekend geworden door het theoretische werk van Stuart Kauffman.

Postscript
14 dec 2013
Een Engelse versie van dit blog is verschenen op Panda's Thumb,  onder de titel New Szostak protocell is closest approximation to origin of life and Darwinian evolution so far ( 13 Dec 2013)

read more

Synthese van primitief leven in het lab: RNA + vetzuur + magnesium + citraat

Jack Szostak ©Science

Het is voor het eerst gelukt om RNA-replicatie aan de gang te krijgen binnen in een primitieve cel in het laboratorium. Dit is een belangrijke stap om leven te creëren in het laboratorium en op die manier inzicht te krijgen in het probleem van het ontstaan van het leven op aarde. De resultaten werden afgelopen vrijdag 29 november in Science gepubliceerd.

De meeste Origin of Life onderzoekers werken met de hypothese dat het huidige leven –dat op DNA en eiwit is gebaseerd– voorafgegaan moet zijn door een RNA wereld ('RNA World'). Dat is een hypothetische fase in de oorsprong van het leven waar DNA en eiwitten nog geen rol speelden. RNA functioneert daarbij als het 'erfelijkheidsmolecuul' in plaats van DNA en tegelijk als enzym in plaats van eiwitten. Het probleem om voldoende lange stabiele RNA moleculen te laten ontstaan en het RNA zichzelf te laten vermenigvuldigen (RNA replicatie) zonder de hulp van enzymen was al eerder opgelost [1]. Magnesium ionen ( Mg²⁺⁺ ) bleken daarbij cruciaal. Maar dat leverde ook een groot probleem op als je deze processen in een primitieve cel [2] wilde laten verlopen. Het magnesium brak de membraam af. Het leek er dus op dat je óf RNA replicatie kunt hebben buiten een cel, óf niet-replicerend RNA binnen een cel. Het één sloot het ander uit. Nu hebben ze dat dilemma opgelost met citraat [3]. Het citraat beschermde de membraan tegen afbraak door magnesium, maar het magnesium bleef in voldoende mate beschikbaar voor RNA-replicatie. Dus de formule voor een primitieve cel ziet er betrekkelijk simpel uit:

RNA + vetzuur + magnesium + citraat. 

Andere onderzoekers zijn het er over eens dat het een belangrijke stap is in de richting van het creeëren van synthetisch leven in het lab.

Wat mij verbaasde als chemisch leek is dat de onderzoekers honderden chemische stoffen moesten testen voordat ze op citraat kwamen (een zeer tijdrovende en frustrerende klus). Ik dacht dat die kennis wel aanwezig was. Maar als dit soort kennis niet aanwezig is, dan is het geen wonder dat men het Origin of Life probleem niet kan oplossen. De stagnatie lijkt dus veroorzaakt te worden door fundamenteel 'onoplosbare' chemische problemen. Maar in feite zijn de chemische eigenschappen van moleculen en combinaties daarvan gewoon niet volledig bekend. Maar dan is er reden tot optimisme. Want die kennis is te verwerven door trial-and-error onderzoek en stug volhouden.

Er zijn enige kanttekeningen te maken bij deze resultaten. Szostak zelf merkt op dat citraat niet spontaan gevormd zou kunnen worden op de primitieve aarde [4]. Hij zoekt verder naar een alternatief.

We hebben nu een primitieve cel met RNA die zich onder bepaalde omstandigheden zou kunnen delen met behoud van de RNA polymeren die er in zitten. Dan heb je in principe de basis voor Darwiniaanse evolutie [5]: als er verschil is in efficiëntie waarmee RNA zich repliceert en 'cellen' zich delen, dan zullen de efficiëntere cellen relatief in aantal toenemen ten opzichte van de minder efficiënte. Méér heb je niet nodig voor evolutie. Dan wordt het voor een (evolutie)bioloog ook interessant! Vragen als: wat 'doet' die cel nu eigenlijk voor nuttigs? of: is dit wel écht leven? zijn niet relevant voor de vraag of er evolutie plaats vindt. Als er variatie is in efficiëntie en als dat op de één of andere manier overgeërfd kan worden, staat de weg open voor Darwiniaanse evolutie.

Echter, de cruciale vraag lijkt mij deze: draagt RNA in de cel bij aan de efficiëntie van het hele gebeuren? Helpt RNA de celdeling? Helpt de celmembraan RNA replicatie? Pas dan heb je een winnend team van RNA-replicatie en celdeling. Misschien zullen cellen zonder RNA zich net zo goed of zelfs beter delen? Voor zover ik kan zien zijn het gewoon losse componenten. Het is mogelijk dat de membraan een gunstig effect heeft op RNA replicatie doordat het voor hogere concentraties van betrokken stoffen binnen de cel zorgt. Dan heb je een eenzijdig gunstig effect van één component op de andere. 
De volgorde van het RNA molecuul (sequence) heeft geen enkele betekenis. Immers, de RNA volgorde codeert nergens voor. Als het RNA voor membraan bouwstenen zou coderen, zouden beide componenten gunstige effecten op elkaar kunnen hebben. Omdat het RNA nergens voor codeert, zal de nauwkeurigheid van RNA replicatie ook geen enkel positief of negatief effect hebben op het hele systeem. In het leven zoals we dat nu kennen speelt de volgorde van het DNA een cruciale, onmisbare rol in het succes van de cel. Maar, er zit geen informatie in het RNA die de primitieve cel zou kunnen helpen om te overleven en zich te vermenigvuldigen. Het RNA is niets meer en niets minder dan een kort molecuul met willekeurige volgorde die zichzelf repliceert. Zondermeer een prestatie, maar het helpt de cel niet. Ik weet niet of de chemicus Szostak zich van dit probleem bewust is [6].

Bronnen

• Katarzyna Adamala, Jack W. Szostak (2013) 'Nonenzymatic Template-Directed RNA Synthesis Inside Model Protocells', Science 29 Nov 2013
• Robert F. Service  (2013) 'The Life Force', Science News Focus 29 Nov 2013 (is een goed en leesbaar achtergrond artikel met een stukje geschiedenis van het Origin of Life onderzoek en interview met Nobelprijswinaar Szostak)
• Researchers Find Missing Component in Effort to Create Primitive, Synthetic Cells, Science Daily 29 Nov 2013 (Science Daily biedt dagelijks gratis wetenschappelijk nieuws met achtergronden. Altijd goed leesbaar.)

Noten

1. Enzymen kunnen alleen met behulp van DNA en ingewikkelde machinerie geproduceerd worden. RNA kan zijn eigen vorming katalyseren; RNA-replicatie = een kopie van je zelf maken.
2. Een primitieve cel met een membraam levert in eerste instantie evenveel problemen als oplossingen op: het moet een lekkende membraam zijn om bouwstoffen naar binnen te laten gaan. De oplossing is de moleculen bij elkaar te houden in een compartiment ('compartmentalized') door middel van een afscheiding, een membraan. Als je dat hebt opgelost moet je vervolgens het probleem oplossen hoe je zo'n primitieve cel kunt laten delen waarbij de inhoud gelijk verdeeld wordt over de dochtercellen.
3. citrate: een stofje dat in buffer oplossingen wordt gebruikt en een rol speelt in metabolisme.
4. En ik als chemisch leek zou daar aan toevoegen: er zitten 7 zuurstof atomen in citraat en er was niet veel zuurstof aanwezig op de primitieve aarde toen er nog geen zuurstof in grote hoeveelheden door fotosynthese geproduceerd werd. 
5. In het Science artikel komt het woord 'evolutie'  helemaal niet voor. Wel in het interview dat Science met Szostak had ('The Life Force'). In het Science artikel is Szostak veel voorzichtiger, maar in het interview wil hij wel degelijk het ontstaan van het leven verklaren. Volgens mij kan er evolutie ontstaan onder de RNA moleculen in deze zin: sequenties die het makkelijkst repliceren (als die er zijn) zullen in frequentie toenemen. (toegevoegd: 3 Dec 2013)
6. Wie ben ik dat ik een kritisch commentaar durf te geven op het werk van een Nobelprijswinnaar?! Ik denk dat we moeten kijken naar het doel van dit experiment: is het uitsluitend het maken van een werkende minimale synthetische cel of een bijdrage aan de oplossing van het probleem van het ontstaan van het leven? Het eeste is beperkter, het tweede is een grote claim. Bij synthetisch leven mag je alle chemische stoffen toevoegen die nodig zijn. Bij Origin-of-Life experimenten alleen stoffen die abiotisch kunnen ontstaan. In de titel staat 'model protocells'; dat klinkt als synthetisch leven. Maar direct al in de Abstract staat 'prebiotically plausible protocell' en in het artikel staat driemaal 'prebiotically plausible', dat suggereert dat hij wel degelijk een synthetische cel wil maken die ook op de prebiotische aarde had kunnen ontstaan. Dus de twee doelen lopen door elkaar heen. Wat er ontbreekt aan dit artikel is een expliciete beantwoording van de vraag: zijn alle ingredienten die gebruikt worden in dit experiment prebiotically plausible? (dus niet alleen citraat). Aangezien hij een RNA primer en geactiveerde nucleotides toevoegt lijkt mij het antwoord: waarschijnlijk niet. En ook van de bouwstenen van de membraan had ik graag willen weten of ze prebiotisch kunnen ontstaan. (toegevoegd: 3 Dec 2013, gewijzigd: 4 dec)

Vorige blogs:

New origin of life model fatally requires a nonrandom protein, 24 dec 2012

achtergrond info:

Exploring Life's Origins (Szostak. tekst, illustraties, animaties)

Jack W Szostak (2012) The eightfold path to non-enzymatic RNA replication, Journal of Systems Chemistry 2012, 3:2 (Open Access)  

Volgende blog: 'Het ontstaan van het leven en de zin van het leven'  (12 dec) 

Postscript
9 Jan 2014

Een lezer merkte op: Er zit wel degelijk informatie in de volgorde van het RNA, namelijk de intrinsieke informatie over hoe datzelfde RNA gevouwen gaat worden. Dit is juist. Er is echter één kanttekening: er zit weliswaar 3D informatie in RNA (ook in de RNA-world), en er zit 3D informatie in DNA, maar dat zijn totaal verschillende soorten informatie! Ik zie geen geleidelijke evolutionaire overgang van informatie type 1 naar informatie type 2 mogelijk. Informatie in de RNA-world codeert voor bases, informatie in de DNA-world codeert voor aminozuren. En er is geen relatie tussen die twee omdat aminozuren op een heel andere wijze een 3D structuur bepalen dan bases in enkelstrengs-RNA een 3D structuur bepalen. De overeenkomst tussen beide informatie types is dat ze allebei 3D structuren bepalen, maar het verschil is dat ze dat op geheel andere, niet compatibele wijze doen.
Dat neemt niet weg dat 3D informatie in enkelstrengs RNA ook tegenwoordig nog steeds een rol speelt. De DNA-eiwit informatie is te beschouwen als een toevoeging aan de RNA-informatie.

read more

24 november 1859: On the Origin of Species verschenen

Ik vind 24 november wel een aardige aanleiding om even de aandacht te vestigen op het feit dat er in 2013 maar liefst vier nieuwe evolutie studieboeken zijn verschenen. Immers, vandaag is het precies 154 jaar geleden dat de eerste druk van On The Origin of Species verscheen (24 november 1859).

Freeman, Herron
5th edition

Strickberger's Evolution
5th edition

Douglas Futuyma
third edition

Losos,
Princeton Guide to Evolution
1st edition

De eerste drie boeken zijn nieuwe, herziene edities van titels die al jaren gebruikt worden bij het evolutiebiologieonderwijs op universiteiten wereldwijd. Er zit 5 – 8 jaar tussen de verschillende edities. Deze studieboeken hebben 1 of 2 auteurs. De vierde (Losos, 2013), is geen standaard evolutiehandboek. Het heeft meer dan 100 auteurs en 107 hoofdstukken. Ik zou het daarom eerder een 'Encyclopedie van Evolutie' noemen, een naslagwerk.

Terzijde: het is grappig te bedenken dat in 1986 Michael Denton's Evolution: A Theory in Crisis verscheen. Net zoals ik mij afvraag of de economische crisis nu wel of niet officieel definitief voorbij is, zullen buitenstaanders zich afvragen of de crises van de evolutietheorie al voorbij is? Kan een crisis 27 jaar duren? Ook aardig is: "Death of Darwinism" die al vaker is afgekondigd. Recentelijk verscheen het boek The Death of Evolution: Restoring Faith and Wonder in a World of Doubt:

"For decades, Darwinian evolution has been taught in classrooms as gospel. But now, 150 years after the publication of Darwin's The Origin of Species, renowned scientists are acknowledging that evolution is not only theory but speculation that has led to false conclusions about creation, science, and culture. ...
As Jim Nelson Black points out in these pages the dictatorship of Darwinism is about to run its course" ...
"Any theory that defies obvious reality so blatantly as evolution cannot long survive". (bron)

Het wil maar niet lukken met de dood van evolutie. Tenminste, als je af mag gaan op deze nieuwe evolutie studieboeken. 

Evolutiehandboeken willen een complete en up-to-date inleiding geven tot het vakgebied evolutiebiologie. Ze zijn dan ook omvangrijk: tussen de 500 en 800 pagina's en altijd rijk geillustreerd. Ze zijn in de loop der jaren in omvang toegenomen doordat er nieuwe ontwikkelingen in zijn opgenomen. De boeken hebben verschillende accenten en benaderingswijzen. Het aantrekkelijk van 'Strickberger' (dat niet meer door Strickberger zelf is bewerkt, maar grondig is herschreven door Hall en Hallgrímsson) vind ik de aandacht voor de kosmologische context. Zie voor toelichting mijn blog van 2 april 2013: Evolutiehandboeken beoordeeld vanuit het Big History perspectief. Freeman en Herron werd voor onderwijs aan biologiestudenten gebruikt door Gerdien de Jong (Universiteit Utrecht). 

Voor een uitgebreide lijst van evolutiestudieboeken zie hier, idem met korte beschrijvingen zie hier op mijn website.




Ook ter gelegenheid van de verschijning van The Origin of Species een nieuw review van 'een oud boek' van de wetenschapshistoricus Barry Gale (1982) Evolution Without Evidence gepost vandaag op mijn WDW website. Het geeft steun aan ideëen die ik onafhankelijk had ontwikkeld. De vraag die aan de orde komt is: had Darwin in 1859 voldoende bewijsmateriaal om zijn evolutietheorie te onderbouwen en zijn lezers te overtuigen? Ik schreef daar al kort over in een vorig blog: 12 februari: geboortedag Charles Darwin (12 Feb 2007). (evolutie.blog.com is mijn vorige blog provider, die was helaas te traag en slecht bereikbaar).


Postscript
15 Dec 2013

In BioNieuws (14 Dec) zag ik The Cambridge Encyclopedia of Darwin and Evolutionary Thought die ook in 2013 verschenen is! Het is wel vergelijkbaar qua omvang maar niet inhoudelijk met de bovengenoemde werken. Dit werk is een uitgebreide verzameling van wetenschapshistorische essays over Darwin en de Evolutietheorie ge-edit door de bekende 'evolutiefilosoof' Michael Ruse. Bevat interessante artikelen (ook van de Nederlandse biologiehistoricus: Bert Theunissen), maar nog duurder dan de rest, zelfs de eBook versie is $140.

read more

Is het nog steeds nodig om aan te tonen dat moraal geen bovennatuurlijke oorsprong heeft?

Prof. Dr. Frans de Waal krijgt eredoctoraat
van de Universiteit Utrecht 26 maart 2013

Eerst even een korte samenvatting van de claims van Frans de Waal:

1. De toepassing Darwin op moreel gedrag van de mens: continuïeteit tussen mens en dier. Alle in groepen levende soorten kennen vormen van sociaal gedrag: samenwerking, de noodzaak agressie onder controle houden, wraak, verzoening, etc. Maar zie: [1]
2. Moreel gedrag heeft voorlopers bij dieren
3. Moraal gaat aan religie vooraf: moraal is niet afhankelijk van goddelijke openbaring (Bijbel, Tien Geboden), van redeneringen (verstand, filosofie)
4. De mens is tot méér in staat dan hij nu laat zien als we empathie een kans geven en niet laten onderdrukken door politieke en economische systemen
5. Dieren zijn tot méér in staat (qua intelligentie en moraal) dan we denken als wetenschappers maar adequate experimenten ontwerpen om het aan te tonen (daar is FdW goed in)

Meer controversiele punten (vooral zijn laatste boek is De Bonobo en de Tien Geboden):

1. Religie kan moraal ondersteunen en stimuleren (Geeft hij voorbeelden? Het hangt er van af: welke moraal? welke religie?) in theorie ja, maar in de praktijk valt dat tegen. Waarom? Zijn er net zoveel voorbeelden dat religie het beste in de mens naar boven haalt als het slechte? bv: katholieken versus protestanten: in de vaderlandse geschiedenis, Europese geschiedenis (Bloody Mary: katholieke vorstin die 280 protestanten liet verbranden), wereldgescheidenis, en nu: Protestant in de straat , mijn opvoeding!)
2. De Waal valt 'neo-atheisten' aan omdat ... ja, waarom? Omdat we religie nodig hebben? Echt? Frans de Waal woont in een land (USA) waar dagelijks pogingen gedaan worden door Christenen om evolutie en klimaat uit de schoolboeken te weren! Christenen die evolutie verwerpen zouden wel accepteren dat onze moraal evolutionaire voorlopers heeft in apen? Religie is niet goed om de boodschap van Frans de Waal tot je te nemen. Dus: hoezo we hebben we religie nodig?

(1) Is het nog steeds nodig om aan te tonen dat moraal geen bovennatuurlijke oorsprong heeft?

Dr. W. van Vlastuin:

"Atheïsten zoals Dawkins en Philipse zijn ervan overtuigd dat het geloof in God niet nodig is voor moraal. Er is evenwel alle reden om te stellen dat een blind, toevallig en immoreel natuurlijk proces als evolutie op geen enkele manier tot een bindende moraal kan leiden. Het tegendeel is ook waar. Het besef van moreel kwaad verwijst ons naar iets boven onszelf, naar een hogere standaard voor goed en kwaad." Dr. W. van Vlastuin: Besef van goed en kwaad verwijst naar hogere werkelijkheid, Reformatorisch Dagblad 21-01-2013

Vlastuin zal bedoelen: besef van goed en kwaad, voor zover aanwezig, verwijst naar een hogere werkelijkheid. Want er zijn mensen zoals psychopaten die geen of een heel ander dan het christelijke besef van goed en kwaad hebben. Om over HItler maar te zwijgen.
Een standpunt van iemand die Frans de Waal nooit gelezen heeft! Hij denkt kennelijk dat er in de natuur de wet heerst van de sterkste, het is moord en doodslag, eten of gegeten worden! Daarom is Frans de Waal nog steeds nodig.

(2) Is Frans de Waal nog steeds nodig?

Ja! Ondanks de sympathie voor religie in het laatste boek van Frans de Waal zijn  predikanten er niet in getrapt:
Zoektocht Frans de Waal naar moraal in dierentuin overtuigt niet 21-06-2013 16:13 | gewijzigd 22-06-2013 09:40 | Ds. G. A. van den Brink ( hersteld hervormd predikant).
Hij bespreekt het laatste boek van de Waal, dus we moeten aannemen dat hij het gelezen heeft. Maar hij citeert niets. Hij bedenkt 3 nieuwe vragen en rekent de Waal daar op af, maar gaat niet in op wat de Waal echt schrijft. Volgens hem gaat het bij moraal en religie niet om gedrag maar om 'innerlijke drijfveren en overtuigingen'. Mensen hebben overtuigingen en dieren niet. (zoek de verschillen, heet het spelletje!) Maar dit is het punt niet. Frans de Waal claimt ook niet dat moraal bij dieren en mensen in alle opzichten hetzelfde is. Wat hij claimt zie 5 punten hierboven. Aan de centrale claims van Frans de Waal is ds. van den Brink niet toegekomen. De mogelijke oorzaak drong pas in tweede instantie tot me door [2].

(3) Is Frans de Waal nog steeds nodig? 

Er is geen moraal zonder God  Chris Rutenfrans Volkskrant (!) 6 juli 2013 Chris Rutenfrans 'weerlegt Frans de Waal door de morele superioriteit van Christendom t.o.v. Islam aan te tonen! Bizar en niet relevant. Hier heb ik over geblogd op 17 juli: Zeer gevaarlijke vergelijking mens-dier van Chris Rutenfrans in de Volkskrant .

(4) Is Frans de Waal nog steeds nodig?

Ja, er zijn nog steeds onwetenden zoals de christelijk journalist Stevo Akkerman (te gast in EO programma: Adieu God, Thijs van de Brink):

"Auschwitz is een argument voor God: Ik denk dat de moraal van buiten de mens is, zijn oorsprong vindt buiten de mens. Als het uit de mens zelf zou komen wat goed en slecht is, dan kan de ene mens er heel anders over denken dan de ander. Dan wordt het relatief, terwijl we allemaal zeggen: Auschwitz is het grote kwaad. Als er een moraal is ingegeven van buiten ons mens-zijn, dan is er dus iets buiten ons. En dat iets noemen we God."

Ik was benieuwd of hij zijn beweringen nog onderbouwd in zijn recente boek Donderdagmiddagdochter (2013), maar je komt bedrogen uit als je denkt dat hij daarin een gedetailleerde uitleg geeft waarom God Auschwitz toeliet.

"Je kunt veel relativeren, maar Auschwitz niet. En die zekerheid dat Auschwitz het absolute kwaad is, geliefde ongelovige, moet haast wel voortkomen uit een intuïtie die naar God verwijst. En ik zie niet hoe ik het oordeel over Auschwitz kan verankeren zonder God". (p. 119 Donderdagmiddagdochter, ebook versie)

Maar God heeft juist Auschwitz toegelaten! Tegenstrijdiger kan het niet: het idee dat Auschwitz het absolute kwaad is verankeren in een God die Auschwitz heeft toegelaten. Hiermee heeft Stevo Akkerman de bovennatuurlijke oorsprong van de moraal en het probleem van het kwaad opgelost. Zo lijkt het. Heeft God dan Auschwitz laten gebeuren om te ons demonstreren wat het absolute kwaad is? Je verwacht in een boek meer argumentatie dan in een tv-interview. Helaas niet in dit boek. Ook Stevo Akkerman zou enorm profiteren van o.a. de boeken van Frans de Waal [1]. Het is verplichte literatuur als je iets over moraal wilt zeggen. Geldt ook voor Dr. W. van Vlastuin, Chris Rutenfrans en G. A. van den Brink.


Noten

1. Frans de Waal is niet de eerste of de enige: Jan Verplaetse (2008): Het morele instinct. Over de natuurlijke oorsprong van onze moraal. En Konrad Lorenz (1965) heeft geschreven over het kwade: Das Sogenannte Bose: Zur Naturgeschichte der Aggression. (Ned: Over agressie bij mens en dier) dat heeft alles met moraal te maken. Bioloog Richard Alexander (1987) The Biology of Moral Systems. En natuurlijk bioloog E O Wilson (1975) Sociobiology (he temporarily removed ethics from the hands of philosophers!) wat de aanleiding was voor filosoof Peter Singer (1981): The Expanding Circle.
2. [15:11] Ds van den Brink schrijft: "Maar De Waal kijkt naar zijn aapjes en hoeft die boeken niet meer te lezen. (...) Misschien wordt het tijd dat Frans de Waal eens de dierentuin uit stapt en zijn ogen opent in de mensenwereld." Afgezien van de grofheid en beledigingen, als Frans de Waal zijn centrale stelling dat moraal voorlopers heeft in onze evolutionaire naasten wil onderbouwen, dan moet hij wel naar dieren kijken. Je kunt moeilijk naar voorlopers van menselijke moraal in de mens zelf gaan zoeken. Dat betekent dus dat ds van den Brink bij voorbaat weigert om naar het bewijsmateriaal van de hoofdstelling te kijken. Het hele idee om naar dieren te kijken vindt hij belachelijk! In dierentuinen! 'Aapjes': wat een stomme beesten! Tenslotte schrijft van den Brink: "Het verbaast dan ook niet dat De Waal vergaande filosofische en theologische uitspraken doet. Maar hij vermeldt in zijn literatuur geen enkel recent filosofisch of wijsgerig-theologisch werk." Pardon? Frans de Waal schreef eerder: Primates and Philosophers. How morality evolved, waarin hij in discussie gaat met filosofen.

Postscript

Op 29 juni 2013 in het RD een intelligentere uitzeenzetting van Prof J Hoek: Ook dierenwereld laat vonkjes van bedoeling Schepper zien'. Wel de moeite waard om even te lezen; heeft goed niveau.

Vorige blogs

Evolutie blog: Frans de Waal houdt lezing in een uitverkocht Paradiso 
25 maart 2013

Evolutie blog: Enige hulp bij het lezen van De Bonobo en de Tien Geboden
17 april 2013

Frans de Waal: Een tijd voor empathie  
January 22, 2010

read more

Peter Singer: The Expanding Circle. Is voortplanting altruistisch of egoistisch?

Peter Singer (1981, 2011)
The Expanding Circle

Ik had op vakantie een eReader met het klassieke werk The Expanding Circle van de filosoof Peter Singer meegenomen. Het thema van het boek is dat de kring van individuen die je bereid bent te helpen zich uitgebreid heeft van je eigen kinderen en familie tot de stam, land, volk, mensheid en tenslotte tot dieren. Dit wordt  moral progress (morele vooruitgang) genoemd, zoals de ondertitel Ethics, Evolution, and Moral Progress [1] al aangeeft. Wanneer dat helpen ten koste van je zelf gaat heet dit altruïsme. Als je vreemden helpt ten koste van jezelf is het niet moeilijk vast te stellen dat dat altruïstisch gedrag is. Dat is duidelijk. Maar je eigen kinderen helpen om in leven te blijven: is dat altruïsme? Peter Singer noemt het opvoeden van je eigen kinderen ook altruïsme. We noemen het gewoonlijk niet altruïsme (!), zegt Singer, maar de opofferingen die ouders plegen voor hun kinderen vertegenwoordigen een enorme inspanning die zij plegen ten behoeve van andere individuen dan zijzelf [2]. Kennelijk vanwege die grote inspanning noemt Singer dat altruïstisch [3].

Maar dat is vanuit menselijk perspectief gezien. Vanuit evolutionair perspectief gezien zijn het je eigen genen. Je helpt dus weliswaar andere individuen, maar je helpt in feite je eigen genen. Voor de meeste (zoog)dieren is zorg voor het nageslacht onderdeel van de voortplanting. Net als het zoeken van een partner, het hebben van seks, zwangerschap, baren, zogen, verzorgen. Het vraagt allemaal een behoorlijke inspanning. Evolutionair-genetisch gezien is dat niet altruïstisch, maar egoïstisch. 

Kijk hoe Singer altruïsme definieert:

"If we define altruistic behavior as behavior which benefits others at some cost to oneself" (Singer, p. 18). 

Dit is onnodig vaag. Het vage is: 'enige kosten voor jezelf'. Als je met 'kosten' bedoelt de tijd en energie die je in je kinderen stopt, dan lijkt het inderdaad een 'altruistische' opoffering. Je doet het immers niet voor jezelf. Voor wie doe je het eigenlijk allemaal? En waarom? Maar als je kijkt hoe E. O. Wilson (1975) het begrip altruïsme definieert –en dat is hier relevant, omdat Singer zich baseert op het boek Sociobiology: The New Synthesis van Wilson– dan ziet die definitie er zo uit:

"When a person (or animal) increases the fitness of another at the expense of his own fitness, he can be said to have performed an act of altruism" (Wilson, p.117. Mijn nadruk [4]).

Deze definitie had Singer gewoon moeten overnemen. Fitness is wat anders dan inspanningen. Fitness staat voor het aantal nakomelingen. Dat is de rekeneenheid in de evolutietheorie. Het woord fitness komt niet voor in Singer's definitie van altruisme. En dat is een ernstige omissie. Dat geeft verwarring. In de evolutietheorie draait het om het aantal nakomelingen. Inspanning doet er niet toe. Een prettig leven is niet gegarandeerd. Dat telt niet. Als een individu met weinig inspanning meer nakomelingen produceert, heeft het –per definitie– een grotere fitness. Zo werkt dat.

Mogelijk speelt zijn ervaring als vader hier een rol. En misschien het idee dat het een morele plicht is om mensenkinderen een goede opvoeding te geven. Tussen de regels door lezen we dat Singer mensen die geen kinderen willen egoïstisch vindt! (p. 24). Zij besparen zichzelf een hoop moeite en ellende. Maar dat is een al te menselijke, subjectieve en zelfs morele gedachtegang. Het omgekeerde is waar. Vanuit evolutionair-genetisch perspectief kun je mensen met veel kinderen 'egoïstisch' noemen, en mensen zonder kinderen 'altruïstisch' noemen omdat ze zich in evolutionair opzicht opofferen. Je niet voortplanten is evolutionair gezien het grootste offer.

Elders in zijn boek weet Singer dat genen die ouders er toe aanzetten goed voor hun kinderen te zorgen in frequentie zullen toenemen ten opzichte van genen van ouders die hun kinderen in de steek laten (p.23) Zorg voor nageslacht is wat je verwacht. Singer zou dus moeten weten dat de eersten evolutionair 'beloond' worden en de tweede 'gestraft'. Je voortplanten is een voorwaarde voor evolutie. Wat is makkelijker evolutionair te verklaren: je wel of niet voortplanten? Voortplanting is makkelijk te verklaren, altruïsme, zeker ten aanzien van vreemden, is juist het grote raadsel. Singer citeert Wilson: "altruism is the central theoretical problem of sociobiology" (p.18).  

Als filosoof had Singer duidelijk onderscheid moeten maken tussen subjectief-menselijke en evolutionaire gezichtspunten. En dat de woorden 'altruïsme' en 'egoïsme' voor mensen een sterke emotionele lading hebben, die ze niet in de evolutietheorie hebben. Maar aan de andere kant was hij de eerste filosoof die de uitdaging van E. O. Wilson aannam.

Er is veel meer over dit boek te zeggen. De oorspronkelijke reden dat ik het boek ben gaan lezen is dat ik nieuwsgierig was naar wat hij schrijft over de beroemde 'expanding circle' en 'moral progress'. Dat is belangrijk en interessant genoeg om op terug te komen in een apart blog.


Noten

1. De oorspronkelijke titel was: The Expanding Circle: Ethics and Sociobiology (1981)
2. "Yet the sacrifices that humans as well as many non-human animals constantly make for their children respresent a tremendous effort for the benefit of beings other than themselves." (p. 23)  
3. "Thus the first and most obvious way in which evolution can produce altruism is the concern of parents for their children." (p.23). Hier blijkt duidelijk dat Singer de term altruïsme t.a.v. kinderen gebruikt.
4. Ik gebruik hier de herdruk van 2000 (25th anniversary edition). Singer baseert zich op de altruisme definitie in de Glossary, waar Wilson inderdaad een vage definitie geeft voor altruism: "self-destructive behavior performed for the benefit of others" (p.578), maar op p. 171 staat een betere definitie.

Technische details:

eReader: Kobo Aura HD. Deze heb ik gekocht omdat de Consumentenbond opmerkte dat het de beste eReader was die ze tot nu toe onder ogen kregen. Ik ben er zeer tevreden over. Het leest zeer prettig, ook buiten in zonlicht, je bladert (en alle overige bediening) met een touch screen. Ondanks de technische hobbels die je moet nemen als je een ebook via bol.com wilt kopen en toch op je KOBO eReader wilt lezen, geeft dit apparaat een vrijwel dezelfde leeservaring als een papieren boek. Het is zelfs beter omdat je op woorden kunt zoeken door het hele boek heen (een groot voordeel!), en de lettergrootte kunt aanpassen (bij welke papieren boek kan dat?!) Ook belangrijk: het vult je boekenkast niet! (en kost geen bomen!). Eén probleemje: hij weigerde om notities (behorend bij een pagina van het boek) langer dan plm 5 minuten te bewaren, terwijl het apparaat suggereert dat ze wel permanent opgeslagen worden.

read more

Carel ter Linden: Wat doe ik hier in godsnaam?

Carel ter Linden (2013)
Wat doe ik hier in GODSNAAM?
Een zoektocht. [6]

In het EO programma Knevel en van der Brink, 27 juni, vertelde theoloog, dominee, dichter en 'hofpredikant' Carel ter Linden dat hij evolutie accepteerde. Dat maakte mij nieuwsgierig.

En inderdaad vind je dat terug in zijn boek: Wat doe ik hier in GODSNAAM? (zeer geslaagde titel overigens): geloof mag niet strijdig zijn met geldende wetenschappelijke inzichten (p.30). Een zeer verfrissende en moderne opvatting! Hij geeft een beschrijving van moderne inzichten in de evolutie van de kosmos en het leven. Hij heeft dit niet zelf uit de literatuur gehaald maar van drs. J. C. van Veen, dierecoloog Universiteit Wageningen [1]. Hij erkent dat geologie en biologie niet zijn metier zijn. Dus hij laat biologie over aan de biologen en geologie aan de geologen. Hij neemt de leeftijd van het heelal over van de wetenschap. Dus geen moeilijk gedoe over jonge aarde creationisme of Intelligent Design! Zijn eigen mening voegt hij daar aan toe: "Daarbij wordt het moeilijk om zich een scheppend wezen te denken dat buiten dit [evolutie]proces opereert."

In de EO uitzending zegt hij "ik ben nogal geschrokken van gesprekken met biologen (...) de evolutie leer vertelt dat het een proces is van miljoenen jaren en dat is een ongericht proces, kent geen bedoeling, geen richting, het is één en al toeval. (...) Het verschijnen van de mens was een toevalstreffer." (44e min) [7]
Dit heeft grote invloed op zijn geloof gehad.

Behalve de rol van het toeval bestaat er enorm veel wreedheid in de natuur. Ter Linden: Er is geen liefdevolle God te ontdekken in de natuur (p.39). "Maar nu  kan ik  het  hele  [evolutie]proces nergens meer verbinden met die God" (p.75): te wreed! ziekte! toeval! "Ik bespeur ook  geen  enkele  zin, doel, of richting in dit  hele proces. Ik herken er de  hand van God niet in" (p.77).

Eerder blogde ik: 'Darwin was niet de eerste die de letterlijke waarheid van de Bijbel ondermijnde' [2]. Had ter Linden echt Darwin nodig om te twijfelen aan een goede God? Ik concludeer: ter Linden werd weliswaar wakker geschud door het verhaal van de biologen, maar in feite was Darwin daar niet voor nodig. Ter Linden spreekt over 'Het  bittere raadsel  van de ziekte' [3]. "God van  liefde en barmhartigheid?".

Ter Linden: De theoloog Marcion uit de tweede eeuw meende al dat er twéé goden zijn. De ene God, die wij kennen van  het Oude Testament, is even grillig en wreed en onvolmaakt  als zijn schepping. De andere God openbaart zich in Jezus als de  God van de liefde (p. 49). Ik concludeer: ook daar voor was Darwin niet nodig! Sommige theologen wisten al 2000 jaar geleden dat de natuur en God wreed waren. Gebruik die wreedheid dan ook niet als bezwaar tegen Darwin en de evolutietheorie, maar tegen God, zou ik zeggen.

Dit alles is bijzonder nuttig voor niet-twijfelaars zoals —om een actueel voorbeeld te noemen— de onvermoeibare fanatieke Darwin-bestrijder Henk Rijkers die bij het Katholiek Nieuwsblad carte blanche krijgt zijn persoonlijk hobby bot te vieren [4] in plaats van als goed journalist zijn lezers echt nieuws te brengen en misschien een beetje na te denken. Dit boek kan hem uit de droom helpen. Als hij wil.

Wat me een beetje teleurstelde is dat Carel ter Linden zélf geen onderzoek deed naar evolutie. Dat maakt al die evolutie introductieboeken en websites nutteloos! [5]. Daar doen we nu ons best voor! Het  enige natuurwetenschappelijk boek dat hijzelf gelezen heeft  is Peter Westbroek 'De  ontdekking  van de aarde' ("wij  recht moeten doen aan de diepe verbondenheid van aarde  en  mens"). Dat is inderdaad geen slechte keuze.
Wat me een beetje verbaasde is dat het voor ter Linden in 2013 nog nieuw is dat het evolutieproces ongericht is, geen lange termijn doel heeft.

Teleurstelling is niet een goed woord om af te sluiten: we hebben hier te maken met een theoloog die de wetenschap serieus neemt, die luistert naar wat biologen te vertellen hebben over het evolutieproces en het aandurft de theologische consequenties daarvan te doordenken en vergaande conclusies durft te trekken zoals het verwerpen van een persoonlijke God. Dit zou gelijk gesteld kunnen worden aan atheïsme. Maar dat doet hij zelf niet.

Interessant vond ik hoe hij ziekte in verband brengt met evolutie. Ziekte is niet bedoeld en niet gewild door God, maar is een onbedoeld bijproduct van het evolutieproces. Hiermee vermijdt hij de valstrik —om een actueel voorbeeld te noemen— van de streng-gelovigen in de Bible-belt die 'uit geloofsovertuiging' weigeren hun kinderen te laten inenten tegen de mazelen omdat God het zo gewild heeft.

Dit is geen bespreking van het boek. Dat laat ik aan theologen over. Ik heb hier uitsluitend gekeken naar de invloed van de wetenschap (biologie en medische wetenschap) op zijn geloof in een persoonlijke God.

Noten

1. Drs. J. C. van Veen schreef de paragraaf 'Grondbeginselen van de evolutie' (pp 34-38) is de rest van het hoofdstuk. En: Hoofdstuk IV 'Ziekte en dood in  het licht van de  wetenschap', is op verzoek van ter Linden door  door twee deskundigen geschreven: Dr.  ir. John  Hilkens, moleculair geneticus en wetenschappelijk  onderzoeker aan het Nederlands  Kanker Instituut (Antoni van  Leeuwenhoek Ziekenhuis te Amsterdam) en dr. ir. Piet van  de Putte, emeritus hoogleraar moleculaire genetica aan de Universiteit Leiden.
2. evolutie.blog : Darwin was niet de eerste die de letterlijke waarheid van de Bijbel ondermijnde. 19 april 2010 (evolutie.blog is een beetje traag, vandaar dat ik dat blogsysteem heb verlaten!).
3. "dna, evolutie en ziekte" heeft toch nog een verrassing: ziekte heeft 'zin' niet voor het individu maar wel voor het evolutieproces. Door dat evolutieproces zijn wij uiteindelijk ontstaan! (p.74).
4. Henk Rijkers: 'Darwin-kritisch boek bestormt Amerikaanse bestsellerlijsten' (KN, 2 juli 2013)
5. Mijn eigen Introduction to the Evolution Literature en Nederlandse evolutie literatuur. En niet te vergeten zijn collega theoloog Taede Smedes: God én Darwin.
6. Ik heb de ebook versie van bol gebruikt. Deze is op de PC te lezen, er is geen ebook reader noodzakelijk. Voordeel ebook: zoeken op woorden door de hele tekst. 
7. Het uitspraak van ter Linden: "de evolutie leer vertelt dat het een proces is van miljoenen jaren en dat is een ongericht proces, kent geen bedoeling, geen richting, het is één en al toeval" is niet 100% correct. 'Ongericht' is wel wetenschappelijk verdedigbaar, maar 'geen bedoeling' lijkt mij géén wetenschappelijke uitspraak. Zie ook deze Open Letter waar wetenschappers uitleggen waarom ze de woorden "unsupervised" en "impersonal" uit de definitie van evolutie verwijderd hebben. Uiteindelijk zal dit voor ter Linden geen cruciaal verschil opleveren, denk ik. Het had hem alleen wat voorzichtiger gemaakt. [5 Sep 2013]

bijgewerkt: 7 juli 9:55

Postscript  8 Juli

Carel ter Linden schrijft "Er is geen liefdevolle God te ontdekken in de natuur". In feite roert hij hier zonder het te benoemen het eeuwenoude theologische probleem van het kwaad 'the problem of evil' aan. Om dat probleem te verklaren hebben theologen een verklaring gezocht waarom God zoveel ellende toelaat: een theodicee. Een bekende theodicee is The Free Will Defense. Ook die noemt ter Linden niet in zijn boek. Omdat hij de omvang van het kwaad in de wereld niet kan rijmen met een goede God, verwerpt hij zonder het te zeggen alle theodicees. Hij verwerpt het bestaan van een goede God. (een ander blog had al op het probleem van het kwaad bij ter Linden gewezen). 

Postscript  5 sep 13
Noot 7 toegevoegd. 

Postscript 7 okt 13
(1) Taede Smedes heeft ook over het boek geblogd op 4 okt 13, maar hij heeft kennelijk dit blog niet gezien.

(2) Carel ter Linden was zondag 7 Okt te gast in het EO programma Adieu God?
In dat gesprek komen vooral de theologische vragen die Tijs van den Brink op hem blijft afvuren aan bod, o.a. ook kort het probleem van het kwaad (ziekte, dood). Interessant is zijn uitspraak: "Het recht wordt ook steeds humaner. Wij hakken geen handen meer af -hier in het Westen- en dat deden ze vroeger wel.". Dit sluit wonderlijk goed aan bij de hoofdstelling van Steven Pinker dat het geweld in de menselijke samenlevingen in de loop der eeuwen afgenomen is. Zie mijn blogs over zijn boek.

read more