Ecohumanisme. Gastbijdrage Floris van den Berg

Ecohumanisme

Dieren, toekomstige generaties en milieu

Dr. Floris van den Berg

gastbijdrage

Humanisme is een dynamische levens- en wereldbeschouwing. Als geen andere ideologie is het humanisme in staat te reflecteren op en te reageren op veranderende situaties en nieuwe uitdagingen. In theorie althans, want tot op heden heeft het humanisme, noch in theorie, noch in de praktijk, significant bijgedragen aan het belangrijkste probleem waar de mensheid de afgelopen decennia mee geconfronteerd wordt: de ecologische crisis [1]. Daarnaast lijkt het erop of het humanisme hardnekkig antropocentrisch is. Waar in de ethiek er sinds de jaren zeventig min of meer consensus is bereikt dat antropocentrisme een niet te rechtvaardigen vorm van discriminatie is (speciecisme genaamd) [2],  blijft de centrale focus van het humanisme de mens [3]. En dan met name de (westerse) mens anno nu. Niet de mens over 50 of 100 jaar. Of de niet-westerse mens (HIVOS houdt zich weliswaar bezig met ontwikkelingshulp, maar de meeste humanistische publicaties, voordrachten, artikelen gaan over problemen en vraagstukken van mensen hier en nu). Humanisme is een bundeling van emancipatiebewegingen. Het organiseert (of organiseerde) de emancipatie van velen die onderdrukt en/of achtergesteld worden: vrouwen, homoseksuelen, afvalligen, vrijdenkers, dissidenten, klokkenluiders [4]. Humanisme is een pleitbezorgers van individuele vrijheid en autonomie [5]. Ook biedt het georganiseerd humanisme mogelijkheden voor het bouwen van gemeenschapsbanden, zoals lokale humanistische groepen. Humanisme is ook een wetenschappelijk wereldbeeld [6]. Ik juich al deze facetten van harte toe. In Nederland zijn veel van de punten uit de humanistische emancipatie-agenda gerealiseerd. Nederland is een humanistische utopie. Veel beter dan in Nederland zal het niet worden. Nederland anno nu is een unicum in de wereld, zowel historisch als geografisch. Ik vrees echter dat Nederland een anomalie in de geschiedenis is. Nergens is er zoveel positieve en negatieve vrijheid: er mag veel en er kan veel. Er is een grote welvaart, een niet al te grote welvaartskloof, een verzorgingsstaat, mogelijkheden voor culturele en sportieve ontplooiing en recreatie. Abortus, euthanasie, het homohuwelijk, vrijheid van expressie, het is allemaal goed geregeld in dit land. De mensenrechten worden gerespecteerd. En Nederland draagt (soms) een steentje bij aan het bevorderen van mensenrechten wereldwijd.

Echter, wanneer we de cirkel van de moraal uitbreiden en alle wezens die het vermogen tot lijden (sentientisme) hebben erbij betrekken, dan verbleekt het fraaie plaatje van Nederland als utopie. Er leven namelijk honderden miljoenen dieren onder erbarmelijke omstandigheden die stuk voor stuk worden gedood. En dat terwijl voor een gezond (en smakelijk) dieet dierlijke producten overbodig zijn [7]. Waarom beperken humanisten over het algemeen de morele cirkel tot alleen mensen? Ik ga deze vraag naar de verklaring van dit moreel te kort niet proberen te beantwoorden [8]. Ik zal betogen dat het veel logischer is de cirkel van de moreel zoveel mogelijk uit te dijen en de blinde vlekken in onze moraal en politiek-sociaal-economisch systeem proberen op te lossen.

Een logisch criterium om te kijken tot hoever de cirkel van de moraal uitgedijd kan worden is het zogenaamde lijden-axioma. Het zijn de drie woorden die Jeremy Bentham [9] in een voetnoot schreef en die de hele geschiedenis van de filosofie, en de mens, in een ander daglicht plaatst: ‘Can they suffer?’ Het uitbreiden van de morele cirkel met alle wezens die pijn en plezier kunnen ervaren wordt sentientisme genoemd. Humanisme zelf heeft bijgedragen aan het uitdijen van de cirkel van de moraal. Maar er zit een maximum aan die uitdijing. Tenminste wanneer het basisaxioma van het humanisme – de mens centraal – niet ter discussie staat. Het wel ter discussie stellen van het basale uitgangspunt van het humanisme is een enorme uitdaging voor het humanisme. Het is zoiets als een grondwetwijziging. Maar het kan! Humanisme is een door mensen gemaakte ideologie die open staat voor vernieuwing op basis van rationele argumenten. Het is ook niet zo dat het oude paradigma overboord wordt gezet; het oude paradigma wordt ingesloten en uitgebreid. Ik wil betogen dat humanisme adaptief is en dat een logische respons op de grote vragen van deze tijd leiden tot ecohumanisme.

De vraag die opgeworpen kan worden is: waarom niet een nieuwe ideologie starten los van het humanisme? Je zou het bijvoorbeeld sentientisme kunnen noemen? De reden hiervoor is dat het humanisme 1) een zeer belangrijke en coherente ideologie en wereldbeschouwing is en 2) dat humanisme een open, adaptieve ideologie is die op basis van goede argumenten veranderen kan, en 3) dat er wereldwijd een groot netwerk van humanistische organisaties is. Het is daarom logisch het humanisme uit te breiden. 

 

In Nederland heeft zich in 2006 een unicum in de geschiedenis van de mensheid voor gedaan. In dat jaar namen Marianne Thieme en Esther Ouwehand plaats in de het parlement namens de Partij voor de Dieren. Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid wordt er politieke stem gegeven aan dieren [10]. De Thieme en Ouwehand zijn volksvertegenwoordigers, en namens degenen die op hen gestemd hebben, behartigen zij de belangen van onmondige dieren. Alle andere politieke partijen komen primair op voor bepaalde belangengroepen in de samenleving: de SP voor de onderklasse, de PvdA voor de werknemers, het CDA voor de (liberale) christen, de SGP voor de Refo’s, de VVD voor de werkgevers, de PVV voor de autochtone Nederlanders [11],  etcetera. De PvdDieren is radicaal anders: het uitgangspunt van deze partij is het geven van een stem aan onmondigen. Op het eerste gezicht klinkt het vreemd om een politieke stem te geven aan onmondigen. Maar niemand vindt het vreemd dat er rekening wordt gehouden met baby’s, kinderen, geestelijk gehandicapten, comapatiënten. In onze samenleving houden wij rekening met mensen die niet voor zichzelf op kunnen komen. Datzelfde kan ook voor dieren. En dat is precies wat de Partij voor de Dieren doet. Het georganiseerde humanisme heeft geen duidelijke politieke kleur, al komen alleen de seculiere partijen in aanmerking voor een humanistische keuze. Echter, wanneer in overweging wordt genomen hoe ernstig de onderdrukking van dieren in Nederland thans is, en de ecologische problemen, dan is er maar één politieke partij die daar serieus werk van maakt. Een logisch doordacht humanisme leidt tot sentientisme, leidt tot ecohumanisme, leidt tot de Partij voor de Dieren, leidt tot biologische landbouw, leidt tot veganisme [12]. Dat is althans de conclusie van wat ik in dit artikel wil betogen.

Er zijn twee vormen van ecohumanisme mogelijk. Enerzijds het sentientistische ecohumanisme dat morele waarde toekend aan wezens die kunnen lijden. Anderzijds het antropocentrische ecohumanisme, uitgebreid met toekomstige generaties. Deze laatste interpretatie kan wellicht op de breedste steun rekenen, maar het logisch doordenken van deze positie komt ook bij conclusies uit die misschien niet voorzien waren.

Er zijn aanknopingspunten voor ecohumanisme te vinden in het werk van humanistische filosofen. Bijvoorbeeld in de filosofie van Paul Kurtz in zijn boek The Courage to Become. The virtues of Humanism (1997).Kurtz schrijft hierin:

What do we owe to prosperity, to future generations yet unborn, and to humanity as a whole? (p. 115).

Kurtz beantwoordt zijn retorische vraag zelf:

We ought to care for the future of the human species, including future generations still unborn and the planetary environment, which they will inherit. […] we have an extended obligation to the community of all human beings, past, present, and future. (110)

Kurtz formuleert twee ethische principes. Ten eerste: ‘Do nothing that would endanger the very survival of future generations of the human species and their habitat.’ En ten tweede: ‘We should use what we need rationally and avoid wasting nonrenewable resources.’ (p. 121). Hoewel Kurtz dus uitgaat van antropocentrisme breidt hij de morele cirkel uit naar toekomstige generaties. En, en dat is frappant, ook naar voorgaande generaties. Kurtz is van mening dat mensen ook morele plichten hebben naar voorgaande generaties, zoals het zorgen voor in tact houden en doorgeven van het cultureel erfgoed. De vraag is wat houdt het precies in: ‘we ought to care for the future of the human species, […] and the planetary environment’? Het is lovenswaardig dat Kurtz dit noemt, maar het is te vaag gedefinieerd om inhoud te krijgen. Maar toch kan hieruit wel geconcludeerd worden dat Kurtz geen voorstander is van een ongebreidelde uitbuiting van de natuur en een toenemende mate van vervuiling en milieuproblemen. Ook schrijft Kurtz, zij het wat omfloerst, over dierethiek:

[…] humans are […] capable of extending the range of moral concern to animals within their own circle and to express care, love, and affection for their dogs, cats, cows, sheep and horses. We express a complex set of attitudes and motives to animals. Some people are vegetarian and will not kill or eat animals. Many feel strongly about defending animal rights. Thus our, relationship to other animal species is ambivalent: we can demonstrate hate and fear or love and affection.’ (p. 99).

In de Lage Landen zijn er bij Paul Cliteur (dierenrechten) en Etienne Vermeersch (milieu) aanknopingspunten te vinden voor eco-humanisme. Echter, zowel Cliteur als Vermeersch zijn terughoudend om het etiket humanisme te gebruiken als overkoepelende ideologie. Cliteur gebruikt ‘vrijdenken’ en ‘secularisme’ als centrale termen. Cliteur is voorzitter van het Humanistisch Verbond geweest en publiceerde ook het boek Humanistische filosofie, dus het lijkt niet vergezocht om hem bij het (eco)humanisme te betrekken. Vermeersch schuwt het begrip atheïsme niet, daarnaast is hij een pleitbezorger voor scepticisme, maar humanisme is niet een door hem gebezigd begrip. In Een zoektocht naar harmonie waarin Dirk Verhofstadt Paul Cliteur interviewt komt het hoofdstuk ‘Uitbreiding van de morele kring’ voor waarin Cliteur ook aandacht aan dieren besteedt. Cliteur stipt de noodzaak tot uitbreiding van de morele cirkel met dieren wel aan, en hij heeft er ook over geschreven in zijn boek Darwin, dier en recht, en hij geeft publiekelijk zijn steun aan de Partij voor de Dieren en Bont voor Dieren, maar in zijn hoofdwerken besteedt hij er weinig aandacht aan. Etienne Vermeersch is een pionier op het gebied van de milieufilosofie met zijn boek De ogen van de Panda waarin hij pleit voor een andere, duurzamer, omgang met de natuur. Vermeersch is een van de weinige denkers die ook aandacht besteedt aan populatie-ethiek als groot vraagstuk voor de mensheid. Vermeersch en Verhofstadt beginnen het hoofdstuk ‘De mens, flora en fauna’ met een veelzeggend citaat van Arthur Schopenhauer: ‘Wie wreed is tegenover dieren, kan geen goed mens zijn.’ Toch werkt Vermeersch zijn visie op milieu en dieren niet uit tot een coherent geheel. Zodoende vormen Cliteur en Vermeersch bouwstenen voor een ecohumanisme, dat naast milieu en dieren ook de traditionele thema’s van het humanisme omvat als secularisme, democratie, zelfbeschikking, een wetenschappelijke houding en wereldbeeld. Het doel is om een zo coherent mogelijke en zo omvattende mogelijke universele ideologie te creëren die dynamisch genoeg is om nieuwe problemen het hoofd te bieden en die, binnen het moreel raamwerk, ruimte biedt aan pluralisme.

Excursie naar Rusland

In de zomer van 2011 doceerde ik op de Summer School van de Russian Humanist Organization [13] georganiseerd door Valerii Kuvakin [14], hoogleraar filosofie aan de Universiteit Moskou. De cursus vond plaats in de Humanist House, een datsja op twee uur rijden van Moskou. Er waren ongeveer 25 studenten variërend in leeftijd tussen de 20 en de 40. Ze kwam uit uiteenlopende hoeken van het voormalige Sovjet imperium, van Siberië, Hongarije, Tajikstan, tot Kazachstan. Kuvakin had mij gevraagd om twee weken dagelijks twee uur college te geven over humanisme. Ik had aangekondigd dat ik mijn BA cursus ‘De Microscoop en de olifant. Inleiding wetenschapsfilosofie en (milieu)ethiek’ die ik aan de Universiteit Utrecht geef, in beknopte vorm zou kunnen geven en dat ik zou focussen op ecohumanisme. In mijn eerste college maakte ik een opmerking over homoseksualiteit. Dit bleek een heet hangijzer te zijn omgeven door taboes – taboes die ik niet kende, niet voelde en niet wilde kennen. Een gevolg was dat twee weken lang het onderwerp homoseksualiteit steeds terug kwam. Ik stelde dat de sociale acceptatie van homoseksualiteit noodzakelijk deel uitmaakt van humanisme. Humanisme betekent automatisch morele, culturele, sociale en juridische acceptatie en gelijkberechtiging van homoseksualiteit. Dit bleek een stap te ver voor veel van de cursisten. Ik kreeg vreemde vragen als: ‘Heb jij homoseksuele vrienden? Heb jij homoseksuele collega’s? Nemen die homoseksuele collega’s hun partner mee naar feesten? Ben je niet bang om homo’s een hand te geven?’ Het homohuwelijk was al behoorlijk taboe, maar het idee dat een homo of lesbisch stel een kind zou kunnen adopteren was totaal ondenkbaar. Een van de cursisten, een vrouw uit Siberië wier man een politiecommandant is, merkte op dat zij het kon begrijpen dat homo’s op straat gemolesteerd worden! Ik ben erg voor dialoog, maar er zijn grenzen. Gelukkig verliep de conversatie via een tolk zodat er wat distantie kon ontstaan. Bij mijn laatste college vroeg de vrouw uit Siberië: ‘Maar stel nu dat jouw beide zoons homoseksueel zouden zijn, wat zou je daar van vinden?’ Ik antwoordde, natuurlijk, dat de seksuele oriëntatie van mijn zoons voor mij irrelevant is, het gaat er mij om dat ik hoop dat ze zich kunnen ontplooien, dat ze gelukkig zijn, en dat ze anderen geen schade berokkenen met wat ze ook maar kiezen om te doen. De culturele en morele kloof behelsde niet alleen homoseksualiteit, maar ook feminisme en vegetarisme. Dat ik als man, en als docent, mee zou helpen met de afwas en andere huishoudelijke taken, was volkomen onverwacht. ‘Je bent een engel!’ zeiden de dames steeds. Ik riposteerde echter dat ik probeerde mijn deel van de taken te doen. Dat taken eerlijk verdeeld behoren te zijn. Ik voelde mij als een alien waaraan allerlei vragen gesteld kunnen worden om te zien hoe anders het is daar ver in het universum, in Nederland (buiten de bijbelbelt en koranenclaves althans). Dat ik parttime werk, en mijn vriendin voltijd. Dat ik het merendeel van de huishoudelijke taken doe, inclusief boodschappen doen, de was en koken. Dat ik roze T-shirts droeg deed hun denken dat ik homo was. Maar er was meer: dat ik geen vlees at. Ze wisten wat het woord vegetariër betekent, maar een vegetariër – sterker nog, een veganist – en dan ook nog man! - dat hadden ze nog nooit mee gemaakt. En dat ik ook nog elke ochtend hardliep dat was niet te rijmen met het idee dat ik geen dierlijke producten eet.

De moraal van bovenstaande (waargebeurde) parabel is dat in Nederland in humanistische kringen de acceptatie van homoseksualiteit de norm is. De emancipatie van homoseksualiteit is in Nederland behoorlijk geslaagd, zeker in geografisch en historisch perspectief, maar nog niet geheel voltooid en waakzaamheid blijft vereist, zeker met zo’n misdadige paus die de heksenjacht op homo’s in Afrika steunt! (De (Nederlandse) humanisten zouden er goed aan doen de katholieke kerk strenger te veroordelen en te bestrijden, en niet alleen ten behoeve van homoseksuelen). Ook qua emancipatie van vrouwen is Nederland welhaast een utopie. In Nederland is een kokende en stofzuigende man geen vreemd verschijnsel meer.

Echter, wanneer het gaat om vegetarisme, zijn we in Nederland niet veel anders dan de Russen. Inderdaad er zijn iets meer mogelijkheden om vegetarisch en zelfs veganistisch te eten en er zijn vegetariërs in Nederland, maar het aantal vegetariërs, laat staan veganisten, is zeer beperkt, ook onder humanisten.

De pointe die ik met deze parabel wil maken is dat net als vrouwenemancipatie en de sociale acceptatie van homoseksuelen (om precies te zijn holebis [15] noodzakelijk deel uitmaken, zo zou veganisme en biologische voeding (dat laatste moet ik nog betogen) deel uitmaken van humanisme. Mijn Russische cursisten noemden zich graag humanist (althans in deze veilige setting), maar hadden veel moeite met mijn stelling dat de acceptatie van homoseksualiteit ook bij humanisme hoort. Net zomin als het onderhandelbaar is om je humanist te noemen en niet homoseksualiteit te accepteren, zo is het ook niet onderhandelbaar om je humanist te noemen en tegelijkertijd deel te hebben aan het uitbuiten en doden van dieren. Een praktisch probleem met deze stelling is dat het overgrote deel van de humanisten, inclusief de grote namen van heden en verleden, opeens geen humanist meer zijn… Een ontsnappingsclausule zou zijn om te zeggen: ze zijn wel humanisten, maar geen ecohumanisten. Echter, mijn stelling is dat een consequent doordacht humanisme uitkomt bij ecohumanisme, het is alleen vervelend dat er voor ecohumanisme een heel direct offer wordt geëist, namelijk een verandering van spijzen. De acceptatie van homoseksualiteit vergt niet direct een persoonlijk offer. Het accepteren en ondersteunen van mensenrechten evenmin. Veganisme is van een heel andere orde, het heeft te maken met hoe je je leven leidt, elke dag: hoe je boodschappen doet, wat je kookt, wat je bestelt in een restaurant, en in welk restaurant. Veganisme is een moreel dieet.

Het voortouw voor humanisten?

We leven ten tijde van een ecologische crisis, alhoewel die voor ons grotendeels onzichtbaar is: denk aan klimaatverandering, overbevissing, ontbossing, verlies aan biodiversiteit, vervuiling, bevolkingsgroei. Milieusocioloog Egbert Tellegen bijvoorbeeld heeft in zijn boek Groene Herfst een overzicht gemaakt van de maatregelen die in Nederland de afgelopen decennia genomen zijn om om te gaan met de ecologische crisis. De conclusie van Tellegen is dat hoewel er op kleine schaal vooruitgang is geboekt, dat de problemen op wereldschaal alleen maar toenemen. Het is twee stappen de goede kant op (richting duurzaamheid) en drie stappen achteruit, richting ecologische crisis. De financiële crisis waar in de media veel aandacht aan wordt besteed is geen crisis. Het kapitalistische financiële systeem is juist deel van de het probleem. De zogenaamde financiële crisis biedt mogelijkheden om het economische paradigma van oneindige groei gebaseerd op het exploiteren van het natuurlijk kapitaal te overdenken en te veranderen.

We moeten naar een nieuw paradigma, dat van een duurzame steady state economie [16]. En dat geldt niet alleen voor humanisten, maar voor alle ‘Earthlings’. Humanisten zullen hun blikveld moeten verbreden en prioriteiten stellen. De ecologische crisis heeft absolute prioriteit: zonder een leefbare planeet vallen alle nobele humanistische doelen aan duigen. Humanisten moeten zich daarom bezig houden met (voor hen) nieuwe onderwerpen als milieu, biologische landbouw, afschaffing bio-industrie, ecologische voetafdruk, populatie-ethiek, biodiversiteit en het beheren (en verdelen) van het natuurlijk kapitaal. Humanisme is, zoals gezegd, een verkoepelende levens- en wereldbeschouwing waarin zoveel mogelijk coherente andere noties [17] in zitten. Het streven is naar een zo coherent, ethisch en rationeel mogelijk wereldbeeld en dat vervolgens humanisme te noemen.

Een groot probleem is dat wij (in het westen) moeten inzien dat er een grote ecologische crisis is, die wij niet of nauwelijks aan den lijve ondervinden [18]. Het is psychologisch erg moeilijk om een stap terug te doen en fundamenteel te veranderen omdat de ratio dat ingeeft. We moeten durven krimpen. We moeten durven veranderen, van het economisch systeem, het politiek systeem om dieren en toekomstige generaties een stem te geven, voedsel tot het onderwijs. We moeten durven consuminderen en onze ecologische voetafdruk . Niet alleen voor onszelf, maar vooral voor de mensen die na ons komen. En voor al de wezens die wij uitbuiten. De oplossing van de echte, de ecologisch crisis is een nieuwe houding ten opzichte van de natuur en dieren. We moeten onszelf hervinden. We moeten onszelf bevrijden uit een systeem dat destructief is – maar waarvan wij op korte termijn de vruchten plukken. Weg met de intensieve landbouw [19]. Weg met de intensieve veehouderij. Weg met consumentisme [20]. Weg met marketing. Weg met de fossiele brandstoffen. Op naar organische permacultuur [21]. Op naar een duurzame samenleving. Op naar een ‘postcarbon’ samenleving. Het blind staren op de financieel economische crisis en het blijven streven naar economisch groei en uitbuiting van het natuurlijk kapitaal is moord op de toekomst. Wij beslissen over de levens van hen die na ons komen. Wij beslissen over het lot van de honderden miljoenen dieren die onder erbarmelijke omstandigheden leven en die wij doden voor nop. We moeten weg van de dictatuur van het streven naar efficiëntie – dat is de motor van de uitbuiting van mensen, dieren en milieu. We moeten veranderen naar een duurzame samenleving. Nu. Vandaag. Laten humanisten daarin het voortouw nemen.

Literatuur

• Bentham, Jeremy, Principles of Morals and Legislation, 1823.
• Berg, Floris van den Berg, Humanism. [chart], Utrecht, 2012.
• Berg, Floris van den, Filosofie voor een betere wereld, 2009.
• Berg, Floris van den, Harming Others. Universal Subjectivism and the Expanding Moral Circle, 2011.
• Cave, Peter, Humanism. A Beginner’s Guide, One World, Oxford, 2009.
• Cliteur, Paul, Darwin, dier en recht
• Cliteur, Paul, Filosofie van de mensenrechten
• Cliteur, Paul, Humanistische filosofie
• Cooke, Bill, A Wealth of Insights. Humanist Thought since the Enlightenment
• Cooke, Bill, Dictionary of Atheism, Skepticism and Humanism
• Ecohumanism
• Eskens, Enno, Democratie voor dieren
• Foer, Jonathan, Eating Animals
• Fox, Michael Allen, Deep Vegetarianism
• Francione, Gary, Animals as Persons: Essays on the Abolition of Animal Exploitation, 2009.
• Garvey, James, The Ethics of Climate Change. Right and Wrong in a Warming World
• Gasenbeek, Bert; Winkelaar, Piet, Humanisme, 2009.
• Grayling, A.C., Towards the Light of Liberty
• Grey, Anthony, Quest for Justice. Towards Homosexuals Emancipation, 2011.
• Hamilton, Clive, Requiem for a Species
• Heinberg, Richard, Peak Everything
• Holmgren, David, Permaculture: Principles and Pathways Beyond Sustainability, 2002
• Israel, Jonathan, A Revolution of the Mind. Radical Enlightenment and the Intellectual Origins of Modern Democracy, 2011.
• Jackson, Tim, Prosperity without Growth
• Joy, Melanie, Why we love dogs, eat pigs, and wear cows
• Kurtz, Paul, Forbidden Fruit. The Ethics of Humanism
• Kurtz, Paul, The Courage to Become. The Virtues of Humanism
• Kuvakin, Valerii, In Search of our Humanity. Neither Paradise nor Hell
• Law, Stephen, Humanism. A very short introduction
• Leonard, Annie, The Story of Stuff. How Our obsession with stuff is trashing the planet, our communities, and our health – and a vision for change.
• Maning, Richard, Against the Grain. How Agriculture has Hijacked Civilization, 2004.
• McKibben, Bill, Deep Economy.
• McKibben, Bill, Eaarth
• Norman, Richard, Humanism
• Rodale, Maria Organic Manifesto. How Organic Food Can Heal Our Planet, Feed the Wold, and Keep us Save.
• Singer, Peter, Animal Liberation
• Singer, Peter, The Expanding Moral Circle
• Tellegen, Egbert, Groene Herfst
• Thieme, Marianne, De eeuw van het dier
• Tyler Miller, Living in the Environment
• Verdonk, Dirk-Jan, Het dierloze gerecht.
• Verhofstadt, Dirk, Pleidooi voor individualisme
• Vermeersch, Etienne, De ogen van panda. Een milieufilosofisch essay.
• Vermeersch, Etienne; Verhofstadt, Dirk, Een zoektocht naar waarheid. Dirk Verhofstadt In gesprek met Etienne Vermeersch

Noten 
 

1 Zie bijvoorbeeld een standaard handboek milieuwetenschappen waarin een overzicht van de toenemende ecologische crisis wordt gegeven, zoals Tyler Miller, Living in the Environment. Filosoof Clive Hamilton meent dat de klimaatverandering al zo vergevorderd is en dat er niet voldoende maatregelen genomen worden om een drastische degradatie in ecosystemen te voorkomen met alle gevolgen van dien, vandaar zijn boek Requiem for a species. Schrijver, journalist en milieuactivist Bill Mckibben is dezelfde mening toegedaan in het boek Eaarth.

2 Zie Peter Singer, Animal Liberation.

3 Zie deze (recente) inleidingen in humanisme: Gasenbeek, Cave, Law, Norm, Kurtz, What is secular humanism? De slogan van de Universiteit voor Humanistiek luidt: ‘De mooiste studie is de mens.’ En getuigt van uitgesproken antropocentrisme. Een standaardwerk van humamisme, J.P. van Praag, Grondslagen van humanisme uit 1978 is geheel antropocentristisch (hoewel het toch geschreven is na publicatie van Peter Singer’s Animal Liberation).

4 Zie Singer, The Expanding Circle; Grayling, Towards the Light of Liberty; Cliteur, Filosofie van de mensenrechten.

5 Zie Dirk Verhofstadt, Pleidooi voor individualisme.

6 Richard Dawkins speelt hier een belangrijke rol. In zijn boek The Magic of Reality legt hij aan kinderen het wetenschappelijke wereldbeeld en de wetenschappelijke methode uit.

7 Ter illustratie van een veganistisch kookboek: Isa Chandra Moskowitz, Vegan with a Vengance. Over 150 delicious cheap animal-free recipes, 2007.

8 Zie bijvoorbeeld de psycholoog Melanie Joy, Why We Love Dogs, Eat Pigs, and Wear Cows.

9 Jeremy Bentham, Introduction to the Principles of Morals and Legislation, second edition, 1823, chapter 17, footnote.

10 Zie Enno Eskens, Democratie voor dieren. Voorafgaande aan de politieke emancipatie van dieren, gingen tal van sociale organisaties en initiatieven zoals beschreven door: Dirk-Jan Verdonk, Het dierloze gerecht. Hierin ontbreken de humanisten en vrijdenkers. Het zou kunnen dat humanisten op persoonlijke gronden deze organisaties en deze beweging steunde, maar het is nooit deel geweest van waar humanisten en vrijdenkers zich mee bezig houden.

11 D66 past niet helemaal in het rijtje. Deze partij komt op voor méér democratie.

12 Ik ben me er ter degen van bewust dat veel humanisten ergens in (het begin van) deze opsomming afhaken. Ook wil ik erop wijzen dat de leden en sympathisanten van de Partij van de Dieren niet noodzakelijk humanisten zijn. Marianne Thieme is zelfs een Zevende Dag Adventist – een gruwel voor humanisten. Echter, Thieme is een aanhanger van een sterke vorm van secularisme en ze houdt haar religieuze opvatting privé. Er is geen enkele inmenging van religie en politiek merkbaar noch bij Thieme noch bij de Partij voor de Dieren. Ik streef naar een zo consequent mogelijk pakket aan normen en waarden en in harmonie met een wetenschappelijk wereldbeeld, zonder dissonanties en zonder blinde vlekken. De werkelijkheid is echter weerbarstig, maar dat geeft mij de ruimte om artikelen als deze te schrijven.

13 Dit is de Russische vestiging van Center for Inquiry Transnational, dat is opgericht door Paul Kurtz. Er zijn branches over de hele wereld. Het hoofdkwartier zit in Amherst, New York.

14 Valerii Kuvakin, In Search of our Humanity. Neither Paradise nor Hell, Prometheus Books, Amherst, NY, 2003.

15 Holebis staat voor: homo’s, lebiennes en biseksuelen. Transseksuelen en travestieten onderbreken nog in deze opsomming.

16 Zie Tim Jackson, Prosperity without Growth en Bill McKibben, Deep Economy.

17 Zoals liberalisme, individualisme (a la Verhofstadt), kosmopolitisme, veganisme, democratie.

18 In The Ethics of Climate Change somt filosoof James Garvey een aantal psychologische ontkenningsstrategieën die een barrière vormen voor het nemen van maatregelen en gedragsverandering. Frustrerend is bijvoorbeeld dat kennis (van de problemen) niet noodzakelijk leidt tot gedragsverandering; inderdaad, bijna iedereen heeft kennis van de behandeling van dieren in de bio-industrie, maar lang niet iedereen neemt de logische consequentie om af te zien van producten waarin geweld tegen dieren zit verdisconteerd.

19 Zie: Richard Manning, Against the Grain. How Agriculture has Hijacked Civilizaiton; Maria Rodale, Organic Manifesto. How Organic Food Can Heal Our Planet, Feed the Wold, and Keep us Save.

20 Zie Annie Leonard, The Story of Stuff. How Our obsession with stuff is trashing the planet, our communities, and our health – and a vision for change.

21 David Holmgren, Permaculture: Principles and Pathways Beyond Sustainability, 2002.

Dit artikel (exclusief literatuurlijst en noten) verscheen eerder in De Vrijdenker maart 2013. De Vrijdenker wordt uitgegeven door De Vrije Gedachte. Het artikel is in bewerkte versie ook opgenomen in zijn boek De vrolijke Veganist dat op dierendag zal verschijnen.

Dr.Floris van den Berg doceert (milieu)filosofie aan de Universiteit Utrecht. Hij streeft er naar om veganistisch te leven. Hij is tevens vice-voorzitter van vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte en directeur van de seculier humanistische denk tank Center for Inquiry Low Countries. Hij is ook lid van het Humanistisch Verbond. Zijn boek Philosophy for a Better World is inmiddels verschenen bij Prometheus Books (vertaling van Filosofie voor een betere wereld).

read more

Some We Love, Some We Hate, Some We Eat

Summary (English)- Hal Herzog wrote a very entertaining study of human-animal relationships. He is a moderate carnivore himself, and that's why it's so hard for him to think straight about vegetarians.

Psycholoog Hal Herzog heeft van zijn hobby een beroep gemaakt: de laatste 20 jaar heeft hij zich verdiept in hoe mensen met dieren omgaan. De enige voorwaarde voor die hobby is: het moet passen in het vakgebied anthrozoology. Dat is niet zo moeilijk, want het is een interdisciplinair vakgebied en het mag in principe over ieder dier gaan. In zijn boek Some we love, some we hate, some we eat wijst Herzog vooral op de inconsistenties in de mens-dier relatie. Zoals de Nederlandse vertaling aangeeft: "We aaien ze, we haten ze, we eten ze. Waarom logisch nadenken over dieren zo lastig is" (1). Die inconsistentie is op zich niet nieuw, maar Herzog deed er jarenlang onderzoek naar, en kan er bovendien zeer onderhoudend over vertellen: interviews, anecdotes, persoonlijke details. Een greep uit de vele onderwerpen:

• worden kinderen die dieren mishandelen later gewelddadige criminelen?
• Waarom de nazi's van honden hielden en de Joden haatten.
• Maken dieren ons gelukkiger en gezonder?
• Zijn er modes in honderassen?
• Gaan vrouwen anders met dieren om dan mannen?
• Hanengevechten (heel hoofdstuk, kennelijk populair in Amerika),
• onze verhouding tot vlees: waarom zijn er zo weinig vegetariërs als er meerdere goede argumenten zijn tegen vlees eten? (p190),
• vlees-etende vegetariërs (p194)
• 'meat avoidance and eating disorders: the dark side of vegetarianism' (p197)
• waarom de meeste vegetariërs terugkeren tot vlees-eten (p200)
• een hoofdstuk over proefdierengebruik in de wetenschap (hoofdstuk 8)
• dierenbescherming en huisdierenopvang
• de moeilijkheid om de filosofie dat je geen dieren mag doden op een consistente manier in de praktijk te brengen (hoofdstuk 9)
• een slothoofdstuk (10) over het carnivore beest in onszelf: waarom we van nature vleeseters zijn, en dat er zo weinig vegetariërs zijn
• dat vooral vrouwen vegetariër zijn
• dat de meeste vegetariërs weer vlees gaan eten

De belangrijkste reden dat ik blog over dit boek is dat Herzog ondanks dat hij zich steeds baseert op wetenschappelijk onderzoek, en correcte -soms positieve- feiten over vegetarisme naar voren brengt, er toch een negatief beeld van vegetariërs naar voren komt. Maar het is niet beargumenteerde kritiek op het  vegetarisme. Hij veroordeelt vegetarisme niet expliciet. Het ligt veel subtieler. Hij is er niet op uit om vegetarisme te ondermijnen, ook al geeft hij toe dat hij vlees lekker vindt en vlees eet (7). Hij is wel kritisch over hoe de bioindustrie omgaat met dieren. Hij noemt in het kort vier hoofdargumenten vóór vegetarisme en noemt de argumenten zelfs overtuigend! (p.191). En hij rapporteert ook over positieve psychologische eigenschappen van vegetariërs uit eigen onderzoek! (p.197).

In de eerste helft van het boek merk je er niets van. Het begon met een vreemde woordkeus in de paragraaf: 'the dark side of vegetarianism'. Die woorden gebruik je niet als je neutraal of positief staat tegenover het vegetarisme. Die 'dark side' gaat alleen over Amerikaanse pubers die obsessief willen afvallen (anorexia, 6) door middel van een vegetarisch dieet. Anorexia is geen gevolg van het vegetarisme, maar van een obsessieve stoornis om af te vallen. Vele van dit soort voorbeelden die Herzog opvoert lijken een -onbewuste- rechtvaardiging voor zijn eigen carnivore levenswijze. Het lijkt alsof hij zichzelf gerust probeert te stellen met het idee dat vegetarisme ook 'schaduwkanten' heeft en dat de carnivore levenswijze weldoordacht kan zijn. Zelfrechtvaardiging dus. Opvallend is de keuze van claims die hij probeert te onderbouwen: vegetarisme is vooral iets van vrouwen(!) en pubers; de meeste vegetariërs eten stiekem vlees; de meeste vegetariërs zijn er mee opgehouden en weer overgestapt op een carnivoor dieet (8); vegetarisme is een modeverschijnsel (fashionable -especially among youg people); vlees eten is eigenlijk heel natuurlijk, het vlees eten zit in onze natuur. Animal activists worden geassocieerd met 'moral absolutism' (p.243) en later wordt een link gelegd tussen 'moral absolutism' en terrorisme! (p.248). Hoe subtiel is de verborgen boodschap als Herzog vertelt dat hij een uitnodiging van een ex-vegetariër om bij haar te komen eten heeft geaccepteerd en wist dat er vlees op het menu stond? En wat wil hij met de mededeling dat een ex-vegetariër nu rauw vlees eet bij het ontbijt? Gewoon een aardigheidje?

Als ik deze subtiele dingen gezien heb, gaan me meer dingen opvallen: subtiele en minder subtiele details die hij selecteert uit interviews: dierenactivisme en vegetarisme is slecht voor je relaties en je huwelijk (p245); een moreel hoogstaand leven is een psychologische last (p.246); Hitler was een vegetariër (p.59). Herzog concludeert hij dat de bioindustrie, proefdiergebruik, dierentuinen, dieren houden voor hun bont volgens twee ethische theorieën immoreel is (p.253), maar vervolgens legt hij uit hoe moeilijk het is een grens te trekken welke diersoorten pijn kunnen voelen en bescherming verdienen en welke niet (kwallen, koralen?). En daardoor komt het immorele weer op losse schroeven te staan.

Volgens mij beinvloeden deze persoonlijke gevoelens zijn wetenschappelijke vraagstelling en conclusie's: "polls consistently show that between 97% and 99% of Americans sometimes eat flesh' (p.191). Nu, het is wel een heel groot verschil of je 1x per week een klein stukje -biologisch- vlees eet of 7x per week 3x per dag grote stukken vlees! (of de keuze maakt als 70-jarige om onbeperkt spareribs te eten in een restaurant!). Dat percentage van slechts 1% - 3% is in absolute aantallen 6 - 8 miljoen volwassen vegetariërs in Amerika! (5)! Maar Herzog noemt géén absolute aantallen! Als je het zou uitdrukken in absolute aantallen krijg je veel duidelijker en realistischer beeld dan als percentage. Is het toeval dat hij het zo uitdrukt? Maar wetenschap vereist nauwkeurigheid, duidelijkheid en onbevooroordeeldheid.

Herzog onderzoekt niet de psyche van de vleeseter, zoals de Radboud Universiteit en de Universiteit van Tilburg probeerden te doen (2). Herzog is psycholoog dus het zou allemaal passen in zijn boek. Herzog produceert feiten die geruststellend zijn voor vlees eters zoals hij zelf. Vleeseters die op de hoogte zijn van goede argumenten voor vegetarisme. Geen wonder dat Herzog een heel hoofdstuk besteedt aan inconsistenties van morele opvattingen en gedrag. Die inconsistenties zijn niet alleen typerend voor hemzelf, maar misschien wel voor een groot deel van de mensheid. Die inconsistenties zijn eigenlijk de rode draad door het hele boek. Mijn vraag is echter: accepteer je die inconsistentie? of wil je die juist zoveel mogelijk verkleinen? Eerlijkheidshalve moet ik vermelden dat Herzog is gestopt met sportvisserij, geen kalfsvlees meer eet, de eieren koopt bij de lokale boer en het duurdere 'vrije uitloop' kippevlees kiest (p.279).

Tot slot:
Het positieve van het boek is dat het een vlotte, journalistieke schrijfstijl heeft en dat Herzog zijn verhaal op eigen onderzoek baseert maar ook vaak de mening vraagt van collega's en anderen.
Het nadeel is dat het een typisch Amerikaans boek is met uitsluitend (?) Amerikaanse voorbeelden. In wikipedia (4) en in de wetenschap is zoiets verboden omdat het suggereert dat het voor de hele wereld geldt. Nog een klacht: uitgevers houden niet van boeken! Dit boek heeft géén index! Hoe bestaat het: een papieren boek zonder index. Je kunt niet electronisch zoeken in een papieren boek. Daar tegenover staat dat de hoofdstukken in duidelijke paragrafen zijn onderverdeeld. Nog één ding: het boek heeft géén illustratie's. Herzog probeert met woorden uit te leggen wat duizend maal beter met een simpel diagram had gekund. De uitgever had zojuist de tekenaar ontslagen? Nog één opmerking: er zijn wel genummerde noten aan het eind van het boek, maar de noten staan niet in de tekst aangegeven. Pas later had ik door dat de nummering van de eindnoten paginanummering is. Dat had er wel bij mogen staan.

Wanneer U een evenwichtig beeld wilt hebben van mens-dier relatie's moet U naast Herzog ook boeken lezen zoals die van Melanie Joy: Why we love dogs, eat pigs, and wear cows. Zij geeft een analyse van de vleeseter (carnist).

Noten

1. Hal Herzog We aaien ze, we haten ze, we eten ze.  Waarom logisch nadenken over dieren zo lastig is" (Uitgeverij Ten Have)
2. "Vleeseters zijn egoïstischer en minder sociaal dan vegetariërs" en "Denken aan vlees maakt mensen asociaal en eenzaam". Ondertussen blijkt er gefraudeerd te zijn door Diederik Stapel. Hij is nu op non-actief gesteld. Roos Vonk had samengewerkt met Diederik Stapel en had de resultaten van Stapel blindelings vertrouwd (omdat ze in de lijn van de verwachting lagen!). Door deze affaire heeft het onderzoek naar de psychologie van de vleeseter een behoorlijke imago schade opgelopen: koren op de molen van de vleeseter. Het zal een tijd duren voordat dat hersteld is. Roos Vonk heeft erkend dat ze fouten heeft gemaakt (in het programma Pauw en Witteman), maar op mij kwam ze naïef over. Ik kan boeken van Roos Vonk nu niet meer aanbevelen (helaas). Misschien een apart blog over Roos Vonk.
3. Interview met Hal Herzog:
   "The fact is, very few people are vegetarians; even most vegetarians eat meat.
   the fact is, the campaign for moralized meat has been a failure.
   ...
   And, by the way, I think that the argument against eating meat is very strong.
   ...
   I think the fact is that we're natural meat-eaters. And a lot of my vegetarian friends don't like that. But it's our biology and our evolutionary heritage. It's tough to fight that. That doesn't mean you shouldn't fight it. But most people lose that balance. And two-thirds of vegetarians eventually resume eating meat.
   ...
   Did you struggle with these issues yourself? Did you go through a vegetarian phase?
   I never did that. I still struggle with cat ownership."
   
4. Wikipedia geeft in die gevallen een waarschuwing: "The examples and perspective in this section deal primarily with the United States and do not represent a worldwide view of the subject."
5. Volgens deze bron die Herzog ook in de noten vermeldt. Maar het klinkt toch heel anders als je zegt: Adults in the United States Who Never Eat Meat: 8% Total. (Ze bedoelen vlees behalve vis/zeevoedsel, kip, eieren, melk). Het is maar net hoe en wat je verteld!!!
6. Recentelijk poneerde Simon Baron-Cohen dat anorexia niet een eetstoornis is, maar dat de eetstoornis een symptoom is van gebrek aan empathie, dat  kenmerkend is voor autisme (p.155 The Science of Evil.) Vegetarisme is dus al helemaal geen oorzaak van anorexia.
7. In een Volkskrant interview zegt Herzog: "'Ik eet vlees en daar voel ik me niet schuldig over." Hij zou zich wel schuldig moeten voelen.
8. Volkskrant columnist Maarten Keulemans  schrijft dat hij zelf vijftien jaar vegetariër is geweest! (Volkskrant 16 april 2011) Waarom is hij opgehouden?

read more

Je hoeft geen vlees te eten om heel groot te worden

Evolutie van Sauropoden. Helemaal rechts: de mens ©Nature

Bij niet-biologen bestaat nog wel eens het idee dat vlees gezond is en als je groot en sterk wilt worden je veel vlees moet eten. Maar, je hoeft geen vlees te eten om heel groot te worden. Dat concludeer ik uit het artikel 'Dinosaurs: Rise of the titans' in de Nature van 14 juli. Ik ga niet het hele artikel samenvatten, maar licht er één aspect uit: voedsel.

De Sauropoden (dinosauriërs) waren de grootste landdieren ooit. De grootste bereikten een gewicht van 100.000 kilo. Hun verre voorouders waren kleine beestjes van 7-8 kilo. Dat is al opmerkelijk genoeg. Nog opmerkelijker is dat ze oorspronkelijk carnivoor waren en geleidelijk in de loop van miljoenen jaren via omnivoor evolueerden tot planteneters. De beslissende factor in de evolutie naar grotere lichaamsgrootte was de overgang naar plantaardig voedsel. Een carnivore dinosaurier met een gewicht van 100.000 kilo zou nooit voldoende vlees te pakken kunnen krijgen om aan zijn dagelijkse behoefte te voldoen, schrijft het artikel. (een beest van 100.000 kilo zou nooit hard kunnen rennen om een prooidier te pakken). Maar het waren ook geen graseters. Ze stonden temidden van bomen en ontdeden de bomen van hun bladeren, terwijl ze eerder hun lange nek bewogen dan hun massieve poten. Ook hun gebit veranderde van een carnivoor gebit via een omnivoor gebit in een herbivoor gebit.

De carnivore Tyrannosaurus rex kwam niet verder dan 6.000 - 8.000 kilo.

Vergelijk hedendaagse grote herbivore dieren: olifant, nijlpaard, giraffe. De Sauropoden zou je kunnen zien als een kruising tussen olifant en giraffe.

Het artikel vertelt niets over de ecologie, maar ik voorspel dat ze leefden in warme gebieden met snelgroeiende loofbomen, en vooral zeer uitgestrekte wouden.

Je hoeft geen vlees te eten om heel groot te worden! Alléén vegetariërs kunnen echt groot worden!



bron: Dinosaurs: Rise of the titans, Fredric Heeren, News Feature Nature 13 July 2011

read more

De voederconversie van Bas Haring

In zijn column in de Volkskrant zaterdag 4 juni schrijft Bas Haring over de voederconversie van zijn pas aangeschafte varkentje:

"Varkens hebben een voederconversie van ongeveer drie. Dat betekent dat een varken drie kilo voer moet eten om één kilo aan te komen. ... Dat klinkt inderdaad inefficient ... Daarom moeten we minder vlees eten, aldus veel vegetariërs en andere milieubewusten. Als al die monden gevoed moeten worden dan is het onverantwoord om veel vlees te eten."

Feiten en normen
"Daarom moeten we minder vlees eten..." is strikt genomen niet correct. Wat we moeten doen kun je niet afleiden uit feiten. Wel uit normen. En die norm kan bijvoorbeeld  zijn: het is beter als er minder ongelijkheid in de verdeling van voedsel in de wereld is. Dat zegt Haring in feite ook in de volgende zin: "Als al die monden gevoed moeten worden...". Het is conditioneel. En het heeft niet zo zeer met vegetarisme of milieubewustzijn te maken, maar wel met eerlijke verdeling van het beschikbare voedsel in de wereld. Dit jaar bereiken we de mijlpaal van zeven miljard mensen en we zijn op weg naar 8 miljard! Niet te vergeten de miljoenen of miljarden (?) huisdieren die niet gegeten worden maar die wel  moeten eten! Het gaat dus om deze feiten. Hoe komt het toch dat ik het idee krijg dat Bas Haring het niet zo op heeft met 'vegetariers en andere milieubewusten'?

Voedselpyramide
Bas Haring denkt dat energieverlies, warmteverlies niet de reden is van de lage efficiëntie, maar het feit dat zijn varkentje het voedsel inefficient verteerd en er héél veel onverteerd uitkomt als stront. Dat klopt niet. Bas Haring trekt vergaande conclusies over voedselketens op basis van waarnemingen van anderhalve week aan een gedomesticeerd hobbyvarken die gevoerd wordt met een kant-en-klare varkensmuesli. Als je een goed beeld wilt hebben van voederconversie moet je het bekijken in de context van food chains en  voedselpiramides (ecological pyramid). Belangrijk is:

"About 80 to 90% of the energy is expended for the organism’s life processes or is lost as heat or waste"

Dus 3 zaken: 1. levensprocessen, 2. warmteverlies 3. stront bepalen samen de mate van voedselconversie. Het netto resultaat wordt uitgebeeld in de voedselpyramide:

primary producers = planten, primary consumers = herbivoren, secondary consumers = carnivoren tertiary consumers = topcarnivoren

Noodzakelijkerwijs zijn er minder organismen hoger in de voedselpyramide. Dat is ook de reden dat het een pyramide is. Als je de onderste laag op 100% stelt, is er ruwweg 10% van de energie beschikbaar voor de 2e laag, 1% voor de 3e laag en maar 0,1% voor de 4e laag. De bovenste lagen hebben zo weinig energie ter beschikking dat er maar heel weinig (top)predatoren kunnen bestaan in een ecosysteem. Zie ook het toegankelijke boekje van Johan van Rijn (2010) Hoe rekbaar is onze planeet? voor uitleg voedselpyramide en de draagkracht van de natuur.

Landoppervlakte
Bas Haring kijkt wel naar de waarde van het onverteerde voedsel (stront) van zijn varkentje -en dat is mooi- maar vraagt zich niet af, waar zijn varkensmuesli vandaan komt. Plantaardige kost dat landoppervlakte claimt vor de productie. Op een planeet met 7 miljard menselijke bewoners en evenveel huisdieren wordt de vraag dringend: hoe kun je het landoppervlak dat je hebt het meest efficiënt gebruiken? of: hoeveel hectare heb ik nodig om 100 kg eiwit te produceren?

eiwitbron	landoppervlakte
rundvlees	0,60 ha
varkensvlees	0,36 ha
bonen	0,25 ha

(bron: N. Koffeman (2010) Meat The Truth. Essays on Livestock Production, Sustainability and Climate Change, p. 183).
Dus: varkens zijn als eiwit producent bijna 2x zo efficiënt als koeien. Maar bonen geven de hoogste eiwit opbrengst per hectare. Als je toch vlees wilt eten en een kleine ecologische voetafdruk dan kun je beter varkensvlees (of kippevlees) eten dan rundvlees. Als je bovendien rekening wilt houden met dierenwelzijn: bonen (Engels: 'pulses').

Evolutie
Over het algemeen zal het resultaat van evolutie zijn dat soorten en individuen hun voedsel efficient benutten. Uitzonderingen: reuzenpanda met zijn bamboe dieet en hobbyvarkens, die niet gefokt zijn voor maximale vleesproductie maar voor de aaibaarheid. Dat het varken van Bas Haring een gedomesticeerd hobbyvarken is, is ook te zien aan de witte vacht. Dat is vaak een neveneffect van domesticatie. Vergelijk het domesticeren van vossen (NG): die kregen ook als neveneffect van domesticatie een andere kleur vacht (wit, grijs, zwart gevlekt). Het varkentje van Bas is geen natuurlijk dier in een natuurlijke omgeving. Op grond daarvan kun je geen vergaande conclusies trekken over ecosystemen.

read more

Vis Noch Vlees actie ontlokt felle protesten onder linkse omroepmedewerkers

Dat vond ik nog het meest geslaagde onderdeel van de vpro documentaire Vis Noch Vlees gisteravond: hoe mensen reageren wanneer je ze hun vleeskroketten afpakt in de VPRO-VARA-NTR-personeelskantine!
Lennart van der Meulen, directeur VPRO: Wat vleeskroketten verbieden!? Nee! Het is hier geen Noord-Korea! Ik denk dan: hoe zit het met rookverbod? Riep hij toen ook: het is hier geen Noord-Korea? Hoe durft hij het ontbreken van vlees tijdens de lunch te vergelijken met Noord-Korea! Moet hij honger lijden? Is dat directeur van de linkse omroep VPRO?
Jan Tromp, die aardige grijze VARA tv-presentator, doet de verplichte vleesloze lunch denken aan het voorstel van de Christen Unie om in de grondwet vast te leggen dat Nederland een Christelijke natie is! "De vrije wil van de vrije mens wordt uitgeschakeld"! Er komt helemaal geen grondwetwijziging! Het is alleen de lunch gedurende 5 werkdagen! Is Jan Tromp links? Zo leer je linkse tv-presentatoren  kennen. De verwende, onnadenkende Westerse vleesconsument. Wat als al die miljoenen die nu nog te arm zijn, straks hun vrijheid gaan opeisen om evenveel vlees willen eten als Jan Tromp? Kan de aarde dat opbrengen? Notabene: het gaat alleen om de lunch! Niet wat je thuis eet! Is dat al zo heftig dat je over 'de vrije wil' begint?
Erik Hogeboom, eindredacteur NTR: "De dictatuur van het verantwoord eten"! Hoe durft zo iemand het woord dictatuur in de mond te nemen gezien de recente doden die er vallen in landen (Iran, Libië, Jemen, etc) die zich aan een dictatuur proberen te ontworstelen? Je leert linkse tvmakers pas goed kennen als je ze hun vleeskroketten afpakt. Dat was nog het meest leerzame van de documentaire.

Verder was het aardig de gezichten te zien van een aantal bekende namen:

Charlotte Metsaers (schrijfster, anti-bioindustrie), Dick Veerman (foodlog.nl, kritisch), Carel Drijver (WNF), Louise Fresco (hoogleraar duurzaamheid, had goede dingen te zeggen), Dirk-Jan Verdonk (historicus, auteur van Het dierloze gerecht Een vegetarische geschiedenis van Nederland, had goede dingen te zeggen), Roos Vonk (hoogleraar psychologie, iniatiefneemster pleidooi tegen intensieve veehouderij, begrip 'meervoudige onwetendheid', etc).

Uitspraken van proefpersonen:
- dat ze een rotleven hebben, dat wist ik wel; (gewetenloos?)
- sommige dingen kun je maar beter niet weten; (gewetenloos?)
- als ik bij al dat soort dingen moet stilstaan dan heb ik geen leven meer, dan kun je niets meer eten (letterlijk: geen leven? letterlijk: niets meer eten?)
Woedende VPRO kantine klant: ik ga ontslag nemen! (zonder vlees is het leven zinloos)
"Links lullen, rechts eten" werd er gezegd. Zeer treffend gezegd!
Jammer dat Britta Hosman na de vleesloze week haar excuses aanbood aan de kantine bezoekers! jammer! Het was juist een zeer geslaagde en onthullende  bewustwordingsactie!
Ikzelf: stop met alle vleeswaren op de boterham, om een daad te stellen.

Overpeinzing:
als iedereen het recht heeft (meer dan 2) kinderen op de wereld te zetten, idem alle volgende generaties, en die hebben allemaal recht op (onbeperkt) vis, vlees, een huis (met tuin), (onbeperkt) electriciteit, water, een auto, en  een vliegvakantie: hoe lang kan dat goed gaan?


Links:
WakkerDier actie tegen kantinevlees
Dialoog Megastallen van het Min. Economische Zaken

read more

De vele aspecten van voedsel

Er zitten verrassend veel aspecten aan voedsel. Dat realiseerde ik me weer eens toen ik het blad Leven doorbladerde. Je hoeft geen vegetarier te zijn om te beseffen hoe ons voedsel verbonden is met ontzettend veel belangrijke thema's als: wereldvoedselproblematiek, groeiende wereldbevolking, ontwikkelingssamenwerking (zie het lente nummer!), milieuvervuiling, uitputting natuurlijke hulpbronnen, energie, duurzaamheid, klimaatverandering, biodiversiteit, bioindustrie, toenemende vleesconsumptie als gevolg van toenemende wereldwijde welvaart, globalisering, landbouw, veeteelt, ontbossing, productie van biobrandstoffen, dierenwelzijn, ethiek, en menselijke gezondheid en ziekte.
Je kunt het niet zo gek bedenken of bijna alle wereldproblemen hebben een relatie met voedsel. En met vegetarisme. Dat laatste komt omdat vleesproductie een véél grotere aanslag op de aarde en natuurlijke hulpmiddelen doet dan plantaardig voedsel. Het mooiste vind ik de samenhang tussen alle problemen. Dat maakt het intellectueel de moeite waard. Onbegonnen werk omdat in dit blog alle verbanden toe te lichten. Ik heb in het verleden al eens over sommige verbanden geblogd, en zal dat in de toekomst zeker ook doen.


Over de samenhang van 9 systemen heb ik hier geblogd: biodiversiteit, CO2, ozonlaag, oceanen, kunstmest, land, zoetwater, lucht, chemie.
En hier: Grenzen van het systeem aarde.

Weer zo'n leuk voorbeeld van samenhang van systemen: Wat heeft de achteruitgang van vleermuizen nu met schade voor de landbouw te maken?

Vleermuizen eten insecten. Naar schatting kan een kleine kolonie van 150 vleermuizen jaarlijks 1,3 miljoen schadelijke insecten opeten. Die insecten vormen een plaag voor landbouwgewassen. Als de vleermuizenstand achteruitgaat, treedt er meer schade op aan landbouwgewassen door insectenvraat en moet er meer insecticiden gespoten worden. De economische schade wordt geschat op 23 miljard dollar per jaar in Noord Amerika. Nog een verband: door de introductie van windmolens in Amerika zal het aantal gedode vleermuizen in 2020 opgelopen zijn naar schatting van 33.000 tot 111.000 vleermuizen per jaar.

Bron: Justin G. Boyles et al (2011) Economic Importance of Bats in Agriculture, Science 1 April 2011

postscript 6 april

'Alles hangt met alles samen' is onzin. Er zijn zaken die niets met voedsel te maken hebben, zoals bijvoorbeeld kernenergie (behalve bij nucleaire rampen zoals in Japan. Men laat nu doelbewust 12 miljoen radioactief koelwater terug in zee stromen. Radioactiviteit kan zich ophopen in vissen die later geconsumeerd worden. Japanners zelf eten nu bij voorkeur geen verse vis maar liever diepvries. Er is geen land die nog voedsel importeert uit Japan).

7 april:
Vermoedelijk zullen met Caesium besmette gebieden in Japan decennia lang ongeschikt zijn voor landbouw en veeteelt. Zie ook:
"Radiocaesium (¹³⁷Cs) from the 1986 Chernobyl accident has persisted in freshwater fish in a Scandinavian lake for much longer than was expected."
bron: J. T. Smith (2000) 'Pollution: Chernobyl's legacy in food and water', Nature 405, 141 (11 May 2000)

10 april:
Een zeer interessant overzichts artikel over de relatie van voeding en de preventie van kanker verscheen in Nature 24 maart 2011 Food: 'The omnivore's labyrinth' door Sarah DeWeerdt (open access). Het artikel benadrukt de voetangels en klemmen bij het vaststellen van het nuttige effect van bepaalde bestanddelen in groente voor kankerpreventie en is daarom niet alleen interessant voor vegetariers. Vlees komt niet ter sprake.

read more

Plantenvlees en dierenvlees. Een interview met Jeroen Willemsen

"Je hebt plantenvlees en dierenvlees, en vandaag eten we plantenvlees". Zo vertelde Jeroen Willemsen het aan zijn kinderen. Ik neem aan dat hij er aan toegevoegd heeft dat hijzelf het plantenvlees geproduceerd heeft. Ondertussen zullen zijn kinderen plantenvlees doodnormaal vinden. Willemsen is mededirecteur van het bedrijf Ojah dat 'plantaardig vlees' uitgevonden heeft en gaat produceren. Ik blogde er al op 25 oktober over naar aanleiding van mijn bezoek aan de Vegetarische Slager in Den Haag. Ik was benieuwd naar de motieven van het drietal dat hun baan aan de Wageningse universiteit opgaf om een eigen bedrijf te beginnen. Want dat lijkt mij nogal riskant. Idealisme? Vegetariërs? Anti-bioindustrie? Dierenwelzijn? Klimaat? [1] Milieu? Eigenlijk niets van dit alles. De persoonlijke motieven van alledrie directeuren waren vooral gezondheid. Advies van de huisarts: minder vlees eten. En aangezien je toch iets moet eten, betekende dat méér plantaardige kost.

The China Study
Voor Jeroen Willemsen was tevens het boek The China Study van Colin Campbell (2005) een eye-opener. Het is een grootschalige en langdurige epidemologische studie naar het verband tussen het eten van vlees en allerlei ziektes zoals diabetes, zwaarlijvigheid, hartziektes en kanker. Ik kende het boek niet en heb het gegoogeld. Ik vond ook kritiek op de studie, dus ik moet mijn oordeel nog opschorten. Maar ik kan mij heel goed voorstellen dat dit boek een sterke motivatie oplevert om minder vlees te eten en dat je overstapt van 7 dagen naar 3 dagen vlees per week. En, ik moet zeggen, hij ziet er zéér gezond uit. Eigenlijk zijn ze bij Ojah niet tegen vlees. Maar het bedrijf zal toch indirect de vleesconsumptie (in Nederland) verminderen omdat iedere dag dat je 'plantenvlees' eet, je geen dierenvlees eet. Én geen traditionele vleesvervangers. Dat ook.

Knutselen met eiwitten
Toevallig is Willemsen voedingstechnoloog en was hij een paar jaar geleden aan het 'knutselen met eiwitten'. Hij was bezig met een proces dat diervoederfabrikanten gebruiken om eitwitbrokjes te maken. Door allerlei details van het productieproces te varieren kwam er -tot zijn grote verrassing- een vezelachtig product uit tevoorschijn [2]. Het had veel weg van de structuur van vlees. Hij besefte onmiddellijk dat het een doorbraak was, want geen enkele fabrikant ter wereld was dat ooit gelukt. De huidige vegetarische vleesvervangers lijken helemaal niet op vlees. En misschien is dát wel het grote struikelblok voor mensen die wel minder vlees willen eten, maar die kauwsensatie missen die nu eenmaal bij vlees hoort. Tel één en ander bij elkaar op, en het idee was geboren om vegetarisch vlees zelf te gaan produceren en een eigen bedrijf op te richten.

Duurzaamheid
Op de website staat 'Duurzaam in Nederland geproduceerd', maar dat slaat vooral op het productieproces. Het zou nog beeter uitgelegd moeten worden dat hoewel soja wordt gebruikt, waar ernstige milieuproblemen aan vast kleven [3], het bedrijf zijn best doet duurzame soja te kiezen. Een voorbeeld van alternatieve eiwitten is het project Innovatieve en nieuwe eiwitten op het menu (SBIR). Het bedrijf Ojah heeft een opdracht van Min. v. LNV gekregen om naar alternatieve eiwitbronnen te zoeken. De webpagina Small Business Innovation Research Programma (SBIR) geeft verbazingwekkende innovatieve projecten. Bijvoorbeeld: eiwitten extraheren uit niet gebruikte delen van suikerbieten: "Eiwitten van plantaardige oorsprong leggen minder beslag op onze natuurlijke hulpbronnen dan dierlijke eiwitten. En bij het gebruik van suikerbieten en suikerbietenloof als eiwitbron wordt geen extra beslag op landbouwgrond gelegd." Dat is slim en efficient. Dát is nog eens 'vlees' eten met een goed geweten. Of: "Eiwitten uit algen bieden mogelijk een duurzaam alternatief voor dierlijke eiwitten", enz. enz.

Fabriek
Wat ik nog niet wist is dat dat er op dit moment geen productie plaats vindt, omdat de nieuwe fabriek nog niet klaar is. Wat er nu geleverd wordt aan de Vegetarische Slager is een voorraad uit een éénmalige productie in een gehuurde fabriek. Daarom kunnen supermarkten, bedrijfskantines of (biologische) restaurants nog niet bevoorraad worden. "We moeten zuinig zijn met onze voorraad", vertelde Willemsen. Ja, maar zou het niet slim zijn om een tweede productie te gaan draaien om de tijd te overbruggen voordat de definitieve fabriek gaat draaien? en voordat de belangstelling wegzakt?

Noten

1. Elke dag vlees eten gedurende 1 jaar door een gemiddeld huishouden veroorzaakt  1,4 ton CO2 uitstoot. Dat is méér dan het elektriciteitsgebruik (0,9t) en minder dan verwarming (2,2t). Een Nederlander stoot gemiddeld 9 ton CO2 per jaar uit. Zie: Hoeveel CO2 stoot jij uit?
2. Correctie JW: de uitvinding was door Frank Giezen (directeur Ojah) gedaan.
3. Correctie JW: "Dat er aan soja ernstige milieuproblemen kleven is wat kort door de bocht. Zeker wanneer je het vergelijkt met vlees verdient soja een dikke plus. Ook zijn er gelukkig sojaleveranciers die een zeer strikt milieubeleid hebben (bv garantie dat er geen bossen voor worden gekapt). En daar doen wij natuurlijk zaken mee".

read more

Kip niet meer nodig

Dit zijn opnames van Indian Curry. Ik heb het gekocht bij de De Vegetarische Slager in Den Haag. Deze paradoxale 'slager' heeft vorige week als eerste in Nederland een vegetarische slagerij geopend. Hij is helemaal geen slager, want er wordt geen dier geslacht. Er komt helemaal geen dier aan te pas. Vegetarische slager is gewoon een leuke, uitdagende naam. Ik noem het kip omdat het qua structuur, dus als je het kauwt, ontzettend veel op lijkt op kipfilet. Maar het is 100% plantaardige soja. Het unieke aan deze vleesvervanger is dat de fabrikant het een vezelige en gelaagde structuur heeft meegegeven (zie foto 2), net als bij spiervezels. Het wordt geproduceerd door de Wageningse producent Ojah (Eet Beeter) en is gerust een doorbraak te noemen.

Wedstrijd

Tot nu toe leken vleesvervangers niet op vlees. Dit product wel. En volgens de website van de vega-slager vinden zelfs doorgewinterde vleeseters het verdacht veel op kipfilet lijken. Het zou interessant zijn, en zeer informatief om wedstrijden te organiseren wie van de vleeseters, de kenners, de experts, de topkoks, echt van namaak kan onderscheiden in een dubbelblind onderzoek. Als de experts echt niet van namaak kunnen onderscheiden, kunnen we zeker een doorbraak verwachten. Zo'n wedstrijd kan bovendien een stimulans zijn het product nog meer te verbeteren (1). Ik vraag me af als je smaak, voedingswaarde, beleving, etc volledig kan vervangen, waarom zouden we dan nog vlees afkomstig van levende dieren nodig hebben? Vitamine B12? Volgens de producent zitten er geen toevoegingen in het product. Dus moet je zelf zorgen voor vitamineB12 (melk,eieren).

Motivatie
Voor mij is het product een stap om de bioindustrie de wereld uit te helpen. Om te beginnen in Nederland. Tevens om de inefficiënte omzetting van plantaardig voedsel naar dierlijk eiwit (vlees noemt men dat ook wel) terug te dringen. En bovendien hebben we dan een stap gezet in het omlaag brengen van die 18% broeikasgas uitstoot waar de wereldwijde veeteelt voor verantwoordelijk is. De primaire motivatie van beide bedrijven is betere vleesvervangers produceren, zo kun je uit hun website opmaken. Ze doen op hun websites geen uitspraken over de bio-industrie. Misschien zou dat te negatief overkomen? Het moet toch meegespeeld hebben zou je denken. Opvallend is dat het Vleesmagazine juli 2010 een redelijk objectief en neutraal artikel heeft gepubliceerd over de nieuwe vleesvervanger (hier), terwijl je zou verwachten dat ze vleesvervangers onzin vinden of zelfs bedreigend voor hun handel. Misschien is zoiets het resultaat van het beleid van beide bedrijven zich niet openlijk tegen de bioindustrie te keren? Misschien is de markt voor vleesvervagners nog te klein (2%) om bedreigend te zijn? Hoe dan ook, de nieuwe vleesvervanger is een stukje innovatie op het gebied van levensmiddelentechnologie door een Nederlands bedrijf. En daar mogen we trots op zijn.

Supermarkten
Het is nu nog maar in 1 winkel te koop. De fabrikant is nog niet zo ver, dat er grootschalig geproduceerd kan worden. Waarschijnlijk volgend jaar. Om een echte doorbraak te worden moet het in supermarkten liggen. En moet de prijs wel lager zijn dan die van biologische kip.

Zie ook: Dierenbescherming ontwikkelde vleeskeurmerk ‘Beter Leven’ voor bioindustrie vlees

Noten

1. Precies zo'n test is al gedaan voor de Belgische radio: hier met verrassend resultaat dat 14 van de 15 mensen niet door hadden dat ze géén vlees aten (en interview met Jeroen Willemsen, directeur Ojah).

read more