Over een gebedsgenezer die naar het ziekenhuis ging

Vandaag, 12 Feb 2014, is het precies 205 jaar geleden dat Charles Darwin geboren werd. Het blog voor vandaag ontstond naar aanleiding van een tv uitzending. In 2013 was ik getuige van een kort gesprekje tussen christen-evangelist Mattheus van der Steen en documentairemaker-agnost Victor Vroedindeweij:

Victor Vroedindeweij:

"Bijvoorbeeld, de evolutietheorie, daar geloof ik in, wat moet ik daar nu mee?"

Mattheus van der Steen:

"Ik zeg altijd mensen die daar in geloven, hebben een groter geloof dan ik! Ik geloof best in een bepaalde evolutie dat een hagedisje een kikker wordt, dat geloof ik wel. Je gaat mij niet vertellen dat we van de apen afstammen. Die mensen hebben een veel groter geloof dan ik!"

Mattheus en ik (NCRV Dokument)  [11:50]. (uitgezonden Ma 30 dec 2013 22:50)

Sorry! Evolutie is géén geloof en een hagedisje wordt géén kikker. De onwetenschappelijke wartaal die zo'n evangelist uitkraamt went nooit. Het zal nog wel een paar honderd jaar blijven bestaan. Misschien zijn er steeds minder mensen van dat soort, maar ze zullen blijven bestaan.

gebedsgenezing

Iets anders in diezelfde documentaire. De documentaire laat zien hoe Mattheus van der Steen overal ter wereld massale bijeenkomsten houdt, en overal worden mensen genezen door gebed. Hij gelooft dat God die mensen wonderbaarlijk genezen heeft. Die mensen zijn hem daar zéér dankbaar voor. De documentairemaker is sceptisch.

dramatische wending

Later in de documentaire krijgt het verhaal een dramatische wending. De vrouw van de evangelist krijgt schildklierkanker. Zij en honderden andere volgelingen wereldwijd hebben gebeden om genezing. En allerlei rituelen uitgevoerd. Ze hoopten dat de tumor zou verdwijnen. Het gebed werd niet verhoord. Wat in Azië aan de lopende band lukt, lukt niet met zijn eigen vrouw. Maar de evangelist vindt het idioot om naar aanleiding daarvan te twijfelen aan het bestaan van God. Prima. Zijn vrouw zegt desgevraagd: dankzij ons verstand en de medische wetenschap –die we van God gekregen hebben– kunnen we nu ziektes als dit genezen. Mattheus zegt: "ik geloof in de medische wereld. Ik geloof dat ziekte niet van God komt, maar van de vijand, van de duisternis." Ze gaan naar het ziekenhuis voor een operatie. We horen niet hoe het verder met haar gaat, maar we mogen aannemen dat de operatie geslaagd is.

bidden of medische wetenschap

Mogelijk heeft God ons het verstand gegeven om de medische wetenschap te ontwikkelen. Maar het heeft zo'n 2000 jaar geduurd voordat de medische wetenschap enigzins effectieve therapieën en medicijnen heeft ontwikkeld voor een beperkt aantal ziektes. Was het de bedoeling dat er in die tussentijd mensen stierven aan ongenezelijke ziektes? Dat kan toch niet waar zijn? Waarom bestaan er überhaupt ziektes? (over fine-tuning gesproken).

En: als God ons de medische wetenschap heeft gegeven om ziektes te genezen, waarom zijn er dan nog steeds ongenezelijke ziektes? Waarom sterven mensen nog steeds aan ongenezelijke ziektes?

Waarom is ziekte niet door God gegeven (zoals Mattheus gelooft)? Dat wordt immers op de Veluwe ook vaak geloofd. Mattheus heeft daar een antwoord op: 'de duisternis' veroorzaakt ziekte. Kennelijk kan de wetenschap die 'duisternis' overwinnen, moeten we concluderen! Bidden voor genezing is sowieso vreemd. Zou God echt wachten met beter maken als iemand daarom vraagt en anders niet?

Lastiger is de volgende vraag: waarom bidden om genezing als de medische wetenschap door God aan de mens gegeven is? Waarom niet zo snel mogelijk naar het ziekenhuis? Zonder bidden? Zonder tijd te verliezen? Dat lijkt het meest consequente. Het is nl. niet zonder consequenties als je éérst bid. Het is een risico.

Want het wordt pas echt lastig als God de gebeden niet verhoord. Wat dan te doen? Je er bij neerleggen? Want dat is toch een duidelijk teken dat God niet wil dat je geneest. Want Hij kan het, en Hij hoort je gebed. Als je daarna tóch naar het ziekenhuis gaat, ga je dan niet tegen Gods wil in?
Mattheus lijkt te denken: nu, als God het niet doet, dan zorg ik er zelf wel voor. Maar: dan heb je géén 100% vertrouwen in God! Hoe groot is dan je geloof in God? Een belediging voor God [1]. Denk ook aan zijn eerdere uitspraak: "Ik zeg altijd: mensen die in evolutie geloven hebben een groter geloof dan ik". Hij heeft een zwak geloof. Een gebedsgenezer die naar het ziekenhuis gaat als het gebed mislukt, is een ongelovige.

consequenties

De consequenties van deze gebeurtenissen gaan veel verder dan die mensen in de documentaire. Je kunt in het algemeen niet zonder conceptuele tegenstrijdigheden bidden voor genezing én naar het ziekenhuis gaan als het niet lukt. Maar het gaat nog veel verder: als God vreselijke tragedies als de holocaust laat passeren, dan zou hij wel reageren op verzoek tot genezing van één kankerpatiënt?

evolutie

De evangelist moest lachen om mensen 'die in evolutie geloven'. Maar hij 'geloofde wel in de medische wetenschap'. Maar, als God ons verstand en de medische wetenschap gegeven heeft, heeft datzelfde verstand, en diezelfde wetenschap ons ook niet de evolutietheorie gegeven? Zowel de medische wetenschap als de evolutietheorie zijn beide het resultaat van het gebruik van ons verstand. Dat God ons gegeven heeft. Alweeer een inconsequentie.

Stevan Paas en Rik Peels schrijven ook over Mattheus:

"Genezingsclaims worden doorgaans ook door gelovigen met veel skepsis benaderd." (God bewijzen, p.170 paperback). Ze citeren sommige christenen: "God werkt primair via de reguliere medische zorg en een enkele keer door speciale wonderen." (p. 169). Ze lijken het er mee eens te zijn: "Het is best mogelijk dat er af en toe een wonder gebeurt" (p. 172). Paas en Peels mogen dan veel meer boeken gelezen hebben, en veel meer artikelen geschreven hebben in de theologsich-filosofische vaktijdschriften dan de evangelist, ze lossen bovengenoemde problemen ook niet op.


Noten

1. Vergelijk: “The preacher convinced Velma that his laying on of hands would work and consulting with doctors would be a sign that she didn't really have faith in God." from: Noretta Koertge: 'Beliefs Buddies versus Critical Communities. The Social Organization of Pseudoscience' in: Massimo Pugliucci, Maarten Boudry, Eds. (2013) "Philosophy of Pseudoscience. Reconsidering the Demarcation Problem", University of Chicago Press.
   

Bronnen

• Mattheus en ik (NCRV Dokument)  uitgezonden Ma 30 dec 2013 22:50 Mattheus van der Steen is de charismatische voorganger van de 'House of Heroes' kerk te Harderwijk en directeur van TRIN.
• Wikipedia: Mattheus van der Steen

read more

Louise Fresco. Herman Philipse. Erik Scherder. Dirk Verhofstadt. Diederik Jekel.

Louise Fresco mocht een eigen tv serie produceren over voedsel, Fresco's Paradijs, waarvan zondag 13 oktober de 1e aflevering wordt uitgezonden op Ned 2 (18:50) (HUMAN). Op dit blog verscheen een gastbijdrage van Nand Braam (1 febr) van haar boek Hamburgers in het paradijs. In de vpro gids verscheen een interview met haar:

"Fresco schrikt er niet voor terug om te zeggen dat alleen de elitaire westerling het zich kan permitteren aanhanger te zijn van een beweging als Slow Food en zijn boodschappen op de ecologische markt te doen."

Ik vind dat buitengewoon irritant, alsof ethisch handelen een luxe is! Bovendien: als Fresco zélf een elitaire Westerling is, zou ook zij het zich kunnen permitteren om ethisch te handelen! Maar zij "is niet pertinent anti-vlees". Dus: zij vind het een goed idee dat ook die miljarden Chinese, Indiase, en Braziliaanse magen gevuld worden met goedkoop en efficient geproduceerd bioindustrie vlees? Echt? 
Noot: als we al die duizenden hectaren kostbare landbouwgrond die nu nodig zijn voor niet-essentiële producten als wijn, bier, tabak, thee en koffie en nog ergere verslavende drugs (heroïne) inzetten voor de primaire voedselproductie, dan kunnen er nog een miljard extra mensen op aarde leven...

Herman Philipse gaf het eerste van de serie maandagochtend colleges van HOVO Utrecht: het is moeilijker voor een atheist om zijn atheisme filosofisch te verdedigen dan hij denkt: er zijn zeer slimme godsdienstfilosofen die het theisme verdedigen en het is een hoop werk om dat allemaal te weerleggen. Heeft een agnost het makkelijker? Is Philipse geslaagd in zijn weerlegging van het theisme? of niet? Het moge zo zijn dat filosofen als Swinburne knappe argumenten hebben voor God, 99% van de gelovigen komt daar bij lange na niet in de buurt en is makkelijk te weerleggen.

Erik Scherder (cognitieve neuropsychologie) gaf het eerste college in een serie van de nieuwe Universiteit van Nederland. Een fantastische docent; een geweldige spreker; het lijkt wel een cabaretier! Wat geweldig dat dit allemaal mogelijk is terwijl ons land in een diepe economische recessie zit waarbij de bezuiningen ons om de oren vliegen.

Dirk Verhofstadt publiceert in hoog tempo boeken die ik allemaal wil lezen. Zojuist zijn nieuwe boek Atheïsme als basis voor de moraal ("Het wordt hoog tijd om nu de ethiek los te koppelen van religieuze ballast... Hij ontwikkelt bovendien zelf Tien Seculiere Geboden die moreel hoogstaander zijn dan de Tien Geboden van de Bijbel"). Zeer actueel onderwerp gezien de discussies rond Frans de Waal. Ik ben halverwege zijn vorige boeken Dirk Verhofstadt in gesprek met Etienne Vermeersch, en: Dirk Verhofstadt in gesprek met Paul Cliteur. Allebei zeer nuttig en informatief, aanbevolen. Hopelijk kan ik er over bloggen. (met dank aan Cor Haagsma voor de tip)

In DWDD een intrigerende uitspraak van fysicus Diederik Jekel: "Het standaardmodel werkt zo goed dat je geen aanknopingspunten hebt waar de andere raadsels liggen." Zo goed!? Ik ben jaloers! Zou de evolutietheorie ook zo goed zijn dat er geen aanknopingspunten zijn om hem te verbeteren??? Ik hoop van niet! Want hij moet voor verbetering vatbaar zijn!

Prof dr Paul van Tongeren maandag 7 okt, in een lezing voor de Bilthovense Kring voor Wijsbegeerte en Psychologie, haalde uit naar 'de bestrijders van de vrije wil', hoe heten ze ook al weer?... oh, eh, Henk Swaab of zo? Zijn onthulling: de vrije wil is voor het eerst beschreven, en ontdekt door de christelijke wijsgeer Augustinus. In de Griekse filosofie (Aristoteles) was de vrije wil nooit beschreven zoals Augustinus dat deed. Verder onthulde hij dat het Christendom het begrip 'kwaad' of 'zonde' geintroduceerd had in de Westerese cultuur. Het is de unieke bijdrage van het Christendom. Hij definieerde 'zonde' als 'opstand tegen God'. Ook al lijkt dat niet relevant voor een seculier Europa, het begrip zonde zal zelfs in seculier Europa nooit verdwijnen, of we dat nu leuk vinden of niet. Bij de Grieken was 'het kwaad' een vergissing: niet goed nagedacht. In het Christendom is 'het kwaad': weten dat het fout is en het toch doen. (Mijn commentaar: 'het kwaad' is een onwetenschappelijk begrip en moet zo snel mogelijk vervangen worden door zinniger begrippen. Ik realiseer me nu dat 'de bestrijders van de vrije wil' onbedoeld een anti-christelijke agenda hebben want Augustinus had de vrije wil ontdekt en de vrije wil speelt een cruciale rol in de Free Will Defense.).

read more

Infanticide bij ooievaars: moeder-kind empathie ingewikkelder dan gedacht

de volgende beelden zijn niet prettig om naar te kijken:

1. moeder (?) ooievaar pakt zwakste jong ...

2. ... hardhandig bij de nek ...

3. ... en werkt het arme diertje het nest uit

In het VARA Vroege Vogels programma waren beelden te zien van een ooievaar (vader of moeder, want je ziet het verschil niet aan het verenkleed [1]) die het kleinste en zwakste van de drie kuikens hardhandig het nest uitwerkt ("de volgende beelden zijn niet prettig om naar te kijken"). Half dood valt het kuiken neer beneden. En zo'n nest staat op een hoge paal. Het jong is ten dode opgeschreven. 'De natuur is wreed'. Daarna gaat vader of moeder ooievaar weer liefdevol op de resterende twee jongen zitten.

Dit zijn unieke opnames die mogelijk waren doordat er continu een webcam op het nest gericht stond. Zo'n voorval is niet te voorspellen. Je kunt er niet op gaan zitten wachten. Een toevalstreffer.

De verklaring die het programma er bij geeft is: het was de koudste meimaand van de eeuw. Te weinig voedsel en zo hebben de overgebleven kuikens meer kans om te overleven. Klinkt aannemelijk, zou waar kunnen zijn.

Maar het betekent wel dat vader of moeder ooievar zijn/haar empathie voor het jong ('eigen vlees-en-bloed'), eventjes moet onderdrukken! Dat is nogal wat. Het lijkt allemaal zo routinematig te gaan. Alsof het een vast onderdeel is van het gedragsrepertoire van de soort. Dus niet iets pathologisch. Het leek ook wel dat de ouder het jong wurgde met zijn snavel.

Tot zover ouder-kind empathie. Empathie is geen automatische reflex. Empathie is conditioneel. Empathie wordt kennelijk versterkt of verzwakt door de omstandigheden.

Dit geval van infanticide door een ouder maakt de stelling dat empathie gebaseerd is op de moeder-kind relatie op zijn minst een stuk complexer. Infanticide komt niet voor in de index van het boek The Bobnobo and the Atheist van Frans de Waal.

David Attenborough had ook een geval infanticide bij een zeldzame (moeras)vogel op film vastgelegd. Ook van een zwakker jong? (moet ik opzoeken).

Rob Bijlsma vertelde in VPRO boekenprogramma een geval van 'broedermoord' bij roofvogeljongen in het nest. Als iemand de passage in zijn boek Mijn Roofvogels weet, dan hoor ik het graag.

Noten

1. Later heb ik gezien dat de vogel met de zwarte ring om de poot volgens de vogelbescherming de moeder is. Dus het is de moeder die het kind doodt. Heftig hoor!

Bronnen:

Beleef de lente Ooievaar. 22 mei 2013 Nare beelden: kuiken het nest uit.
infanticide (wikipedia)
Zoek ook op: avian siblicide
Sarah Blaffer Hrdy (1999) Mother Nature . (magistraal boek. Infanticide kan onderdeel zijn van een maternale voortplantings strategie)
Goudvink laat zich vrij makkelijk fotograferen. Seksuele dimorfie.  15 maart 2013 (ooievaar is een voorbeeld van een soort waarvan beide geslachten een identiek verenkleed hebben)
'Monster' bird reveals dark side 9 January 2013 BBC serie Arika waarin een schoenbekooievaarjong en jonger jong het nest uitjaagt en daarmee de dood in jaagt.  (toevallig ook een soort ooievaar!)

Postscript 13 juni
Zie ook: Levensbeëindiging bij pasgeborenen Nieuwsuur 12 juni:
Artsenfederatie KNMG heeft een standpunt naar buiten gebracht over wanneer een arts het leven van een pasgeborene mag beeindigen.

read more

Alfred Russel Wallace krijgt ereplaats naast Charles Darwin in National History Museum London

( 2 mei: postscript toegevoegd )

 

Portret Wallace'naast' standbeeld Charles Darwin

In de BBC documentaire 'Bill Baily's jungle hero' deel 2, die gisteravond 28 april 2013 werd uitgezonden, waren opnames te zien van de onthulling van een portret van Alfred Russel Wallace, de medeontdekker van evolutie, in het Natural History Museum te Londen [1,2]. Het portret werd onthuld door Bill Baily, de presentator van de documentaire en erelid van het Wallace Fund, in aanwezigheid van genodigden waaronder familie van Wallace. Het portret hangt in de centrale hal in de buurt van het standbeeld van Charles Darwin (links op de foto). Het was de bedoeling dat er een standbeeld van Wallace zou komen, maar er waren nog niet genoeg fondsen binnen gehaald.

Alfred Russel Wallace (Scientific American [2])

Het portret van Alfred Russel Wallace

presentator Bill Baily

Verder bleek uit deel 2 van Bill Baily's jungle hero dat de documentairemakers de 'Tree of Life' (zie vorig blog) zelf in elkaar gezet hebben ter illustratie van het idee Tree of Life. Dat idee was wel aanwezig bij Wallace. De afbeelding van de boom bleek zonder vogels ook voor te komen. Deze werd gewoon als achtergrond gebruikt voor de animatie. De eventuele originele afbeelding van een Tree of Life van Wallace zou in theorie in de publicaties van Wallace kunnen staan, maar deze werd niet getoond in de uitzending. Dus vooralsnog bestaat die alleen in de documentaire en is niet door Wallace zelf gemaakt. Het was wel zo correct geweest als de makers dat er bij gezegd hadden.

Het belang van Wallace is dat hij laat zien hoe onafhankelijk van Darwin gedachten over de oorsprong der soorten zich stap voor stap ontwikkelden tot een volwaardige theorie. De evolutietheorie wordt traditioneel Darwinisme genoemd, maar werd dus door twee personen onafhankelijk van elkaar ontwikkeld. Je mag dus met grote zekerheid concluderen dat als Darwin er niet geweest was, de evolutietheorie er toch zou zijn. De feiten zelf gaven aanleiding tot de theorie. 

Het is dit jaar 100 jaar geleden dat Alfred Russel Wallace stierf. 

Hier is de Wallace100 pagina van het Natural History Museum Londen (de onthulling van het portret is niet te vinden!).

Postscript 2 mei

Professor T. W. Pietsch, de auteur van Trees of Life: A Visual History of Evolution,  mailde mij dat volgens een stafmedewerkster van het Natural History Museum London, Lisa Di Tommaso, de Tree of Life die in de BBC documentaire te zien was, niet van Wallace afkomstig is, maar een fantasievolle creatie van de documentaire makers. Wat het meest in de buurt komt van een Tree of Life in de geschriften van Wallace is een schema met vertakkingen dat de verwantschappen van verschillende groepen vogels aangeeft:

Diagram of the affinities  of Fissirostres, uit:
A. R. Wallace, Attempts at a Natural Arrangement of Birds,
The Annals and Magazine of Natural History, Sept 1856

Dit wordt ook wel een 'unrooted tree' genoemd: er is geen stam van de boom, dus geen 'oervogel' waar de huidige vogels van af stammen. Dit schema is als een voorloper van een Tree of Life te beschouwen. Het is nog geen echte evolutionaire stamboom. En zeker geen stamboom van al het leven. Let op het jaartal 1856. Dat is 3 jaar vóór de Origin of Species van Darwin!
NB: Darwin heeft zich niet aan dit soort Trees of Life gewaagd. In The Origin of Species (1859) staat als enige illustratie een zeer abstract schema zonder namen van soorten. 

Mijn conclusie: de BBC documentaire had erbij moeten zeggen dat de fraaie Tree of Life die ze toonden niet van Wallace was, maar hoogstens door Wallace gemaakt had kunnen worden (of zoiets). De motivatie was misschien om te laten zien dat Wallace niet onderdeed voor Darwin. Maar vervalsen helpt daar niet bij. De geschriften van Wallace op zich zijn interessant genoeg.



Postscript 15 mei

Professor T. W. Pietsch, de auteur van Trees of Life: A Visual History of Evolution, mailde mij de volgende opname van het portret van Wallace [3]:

Alfred Russel Wallace
Natural History Museum Londen
©T. Pietsch

Noten

1. Volgens dit artikel Alfred Russel Wallace, the forgotten man of evolution, gets his moment, in de Guardian van 20 Jan 2013, is het portret op 24 januari onthuld. (toegevoegd 1 mei)
2. Scientific American, Letters of Alfred Russel Wallace Go Online 24 Jan 2013  
3. De blauwe kleurzweem van de museumverlichting heb ik uitgefilterd.

Vorige blogs:

Heeft Wallace een Tree of Life getekend?
Het lied van de dodo: groots en meeslepend, gastbijdrage Andantinaa, 31 Aug 2009 (gaat over eilandbewoners en ook over het leven van Wallace)

read more

Heeft Wallace een Tree of Life getekend?

Tree of Life
zoals te zien in BBC documentaire
'Bill Bailey's jungle hero'

In de BBC documentaire Bill Bailey's jungle hero die gisteravond 21 april werd uitgezonden, werd bovenstaande 'Tree of Life' getoond met de sterke suggestie dat die afkomstig was van Alfred Russel Wallace, samen met Chares Darwin de mede-ontdekker van evolutie door natuurlijke selectie. Het vergeelde papier, de achtergrond van de tekening (Wallace's notebook?) en het commentaar suggereren dat het een originele tekening van Wallace is.

Dit komt mij hoogst onwaarschijnlijk voor. Het is waar dat volgens Theodore W. Pietsch, de expert op het gebied van alle Trees of Life die ooit gepubliceerd zijn, dat Wallace in 1855 al de Tree of Life metafoor gebruikte (in woorden!), maar in zijn encyclopedisch werk 'Trees of Life. A visual history of Evolution' van Pietsch komt er géén tekening voor die ook maar enigszins lijkt op bovenstaande afbeelding. Daarom komt het mij hoogst onwaarschijnlijk voor dat die Tree of Life in de documentaire authentiek is. En dan nóg staan er maar een dozijn vogels in de tekening. En dat is nog wel wat anders dan het idee dat al het leven verbonden is door gemeenschappelijke afstamming. Het zal een 'dichterlijke vrijheid' zijn die dient om het idee op een visueel aantrekkelijke, maar anachronistische manier te illustreren. Ik heb professor Pietsch gevraagd naar zijn mening. Zodra ik antwoord heb, zal ik hierover berichten op dit blog. 

Theodore Pietsch (2012)
Trees of Life

Het zou uiterst fascinerend zijn als de tekening en de redenering er achter, écht van Wallace zou zijn. Wallace zou dan niet alleen de mede-ontdekker van natuurlijke selectie zijn, maar ook van de gemeenschappelijke afstamming van het leven!

De BBC documentaire is zeer de moeite waard. Deel 2 zal waarschijnlijk zondag 28 april uitgezonden worden.

Blog van de producer van de documentaire.

Vorige blogs:

Darwin heeft de evolutietheorie van Wallace gestolen, 15 maart 2010 
Tree of Life ouder dan die van Darwin ontdekt, 10 okt 2009
Dit lag bij de post vanochtend, 26 juni 2008
Darwin fanclub contra Wallace fanclub, 1 maart 2008
Darwin of Lamarck? 5 feb 2007

read more

Indrukwekkend optreden van Franca Treur in programma van Tijs van den Brink

Tijs van den Brink (EO) interviewt schrijfster Franca Treur in Adieu God?

Ik zag Franca Treur in een aflevering van het programma Adieu God? van Tijs van den Brink. In dat programma interviewt hij mensen die hun geloof de rug toegekeerd hebben. Ik weet niet waarom de EO dit doet, maar het is in ieder geval een vernieuwend idee. Ik kende Franca Treur niet, maar ze komt op mij over als een zelfbewuste, intelligente, sympathieke jonge vrouw, die geen blad voor de mond neemt, maar tegelijkertijd respectvol en empathisch is ten opzichte van haar gesprekspartner.

De formule van het programma is dat Tijs van den Brink een gast interviewt, maar door haar verbale en intellectuele kracht, welbespraaktheid, haar ad rem optreden en weldoordachte antwoorden, maar vooral door haar tegenvragen aan Tijs van Brink, kun je gerust stellen dat Franca Treur ook haar interviewer interviewde. Zij probeerde door feiten en inzichten hem tot nadenken en twijfelen aan te zetten. Tijs van de Brink laat zich niet verleiden tot twijfel aan voor hem essentiële geloofszaken, maar tegelijk beweert dat hij aan alles kan twijfelen wat hij wil. Franca doorziet dat dit ongeloofwaardige beweringen zijn: zolang hij presentator is bij de EO mag hij niet aan alles twijfelen. Dat hij in zo'n geval gewoon een andere baan zoekt, is wel erg luchtige houding, merkt Franca in de nabeschouwing op. Voor haar is twijfel een groot voorrecht. Dat is de winst sinds ze gestopt is met geloven.

"Je hebt altijd de verantwoordelijkheid voor je eigen keuzes en je kunt je nooit
verschuilen achter iets of iemand zoals de bijbel of de dominee. Mijn
verantwoordelijkheid is groter geworden nu ik gestopt ben met geloven."

"Ik heb nu een authentieker leven. Het past meer bij mij.
Beter dan regels volgen die andere hebben bedacht."

Franca twijfelt aan zaken die ze vroeger als vanzelfsprekend aannam. Zijn al die verhalen over Jezus waar? We projecteren veel op Jezus. Hoe weet jij zeker dat het God is waarmee je contact hebt?
Tijs: "Ben je iets kwijtgeraakt toen je stopte met geloven?"
Franca: "Ja, een vast vertrouwen dat er over mij gewaakt wordt!"

"Iedereen heeft er moeite mee dat het leven zinloos is.
Je maakt een eigen verhaal van je leven.
Je maakt bepaalde dingen belangrijk in je leven.
Dat is de zin van het leven."

Ze analyseert hoe het geloof psychologisch functioneert (ze heeft korte tijd ook psychologie gestudeerd). Ze analyseert de functie van het geloof: 

"De wereld is te groot voor mij. Er is iemand die over alles gaat. Nu zou ik dat een verschrikkelijk idee vinden als er iemand was die over alles gaat en alles kan besturen zoals Hij wil. Dat is een verschrikkelijke gedachte.
Ik heb het geloof ontmaskerd voor mijn gevoel. Maar ik kan niet aantonen dat het onjuist is".

"Ik heb het geloof ontmaskerd, voor mijn gevoel."

Dat laatste is heel eerlijk, maar ze had kunnen tegenwerpen dat het onvermogen aan te tonen dat iets niet waar is, bepaald geen positieve reden is om iets te geloven.
Ze heeft een goed inzicht in de zwakke kanten van het geloof. Het is alsof iedere gelovige zich gedraagt als een helderziend medium die contact heeft met God of Jezus. Een onkritisch geloof, dus. Dit laatste zijn mijn bewoordingen, maar zij kan het veel beter en mooier onder woorden brengen.

Franca Treur heeft bewondering voor Tijs van den Brink als goed journalist die nooit zomaar iets aanneemt op gezag van een autoriteit. Dat is inderdaad de basis voor een zinnig gesprek. Maar ze wist kennelijk niet dat Tijs van den Brink in 2009 in het programma DWDD vertelde:

"Ik heb de laatste tijd ook wel eens gehoord [!] dat de aarde miljoenen jaren oud is, maar als we dat accepteren wordt Genesis een gedicht, en dan wordt de rest van de bijbel ook een gedicht. En ik ben er heilig van overtuigd dat Jezus is opgestaan. Dat is de kern van mijn geloof. Ik ben opgegroeid in die traditie. Als je dat niet gelooft wordt je ontslagen bij de EO". (evolutie.blog.com 27 feb 2009)

Daar had ze hem aan kunnen herinneren.

Franca Treur voegt iets toe aan de Nederlandse 'godsdienstkritiek' (als je het zo mag noemen). Ze heeft originele inzichten, kent het geloof van binnenuit en kan het mooi onder woorden brengen. We hebben in Nederland natuurlijk auteurs als Herman Philipse, Paul Cliteur, Maarten 't Hart, maar zij voegt daar iets aan toe. Tenminste in dit interview. Ik weet niet of er 'godsdienstkritiek' voorkomt in haar boek Dorsvloer vol confetti. Het zou interessant zijn als ze de inzichten die in het interview aan de oppervlakte komen in een non-fictie boek wat meer systematischer zou uitwerken. Ik denk dat ze daartoe de capaciteiten heeft als ik af mag gaan op dit interview.

Nawoord

Zij schitterde in dit gesprek extra omdat hij zo naief is in zijn geloof. Dat maakt het contrast tussen Tijs en Franca alleen maar groter. Dat gebrek aan nieuwsgierigheid en kritische zin maakt hem overigens tot een slecht journalist, en Franca schitterde daardoor weer extra omdat zij respect had voor zijn journalistiek vakmanschap, d.w.z. hem het voordeel van de twijfel gunde.

Franca Treur
©Prometheus

Franca Treur schreef Dorsvloer vol confetti (2009, nu 26e druk!) + vertalingen (heeft een blogbezoeker het gelezen?), gaf vele interviews en lezingen. Ze studeerde psychologie en Nederlands en literatuurwetenschap .

Rijst met zout en peper (had ik eerst als titel).
Toen ze was verhuisd ontdekte dat ze geen eten in huis had.  Ze durfde niet naar de supermarkt omdat het zondag was! Toen at ze een restje opgewarmde rijst, op smaak gebracht met zout en peper. Tegenwoordig heeft ze er geen enkele moeite meer mee om, indien nodig, om op zondag naar de supermarkt te gaan!



Zie ook dit blog:

EO-presentator Tijs van den Brink: als je begint met Genesis een gedicht te noemen, dan eindig je met de aantasting van de kern van het geloof. evolutie.blog.com February 27, 2009.

Hier een blog door een theoloog over hetzelfde interview.

read more

Wereldbeeld veranderende waarneming: roofdier wordt knuffelbeer

Dit lijkt mij een mooi begin van het blogjaar 2013. Een wonderlijk verhaal dat je nooit zou geloven als het niet zo uitgebreid gedocumenteerd was. Een ijsbeer aan de rand van Hudson Bay die een aan de ketting liggende sledehond niet ziet als een makkelijke, weerloze prooi, maar in plaats daarvan als een speelkameraadje:

1

2

3

4

5

6

Ik zag de film van dit tafereel op de BBC. Een geinterviewde deskundige meende dat de ijsbeer op de eerste foto een agressieve houding heeft. Dat zou goed kunnen omdat de ijsberen op dat moment een hongerperiode achter de rug hadden en het zeehonden jachtseizoen nog moet beginnen. Een hongerige beer dus. Toch heb ik mijn twijfels over die interpretatie van foto 1, gezien wat er op volgt. Hoe dan ook: die ene sledehond gedraagt zich niet angstig of agressief zoals je zou verwachten. Hij heeft alle reden om bang te zijn: je kunt geen kant op als je vastzit aan een ketting! Maar wat er zich vervolgens afspeelt overtreft alle verwachtingen. Ze gaan spelen. Ze begrijpen elkaar over soortgrenzen heen. Soms is het spel wat ruw. Meestal is de beer actief en de hond enigszins passief. Bij foto 3 is de hond duidelijk actief en in 6 is de beer passief. 

Dit zijn in feite wereldbeeld-veranderende waarnemingen! Het vooroordeel dat een roofdier altijd een agressief, bloeddorstig dier is, is voorgoed onderuit gehaald. Ook roofdieren hebben behoefte aan spel, niet-agressief fysiek contact of misschien mag je het wel een vorm van genegenheid noemen. Spel, vriendelijkheid en soortgrenzen overstijgende empathie zijn dus niet voorbehouden aan de meest geciviliseerde en gedomestiseerde wezens (de mens).

Het kan een rol gespeeld hebben dat de sledehond een gedomesticeerd dier is, die generaties lang gefokt is en daardoor veel van zijn agressie of angst (tegen de mens) verloren heeft. De sledehonden zullen geen aanval van een ijsbeer hebben meegemaakt en dus geen slechte herinneringen hebben aan ijsberen. Het hoofdmenu van een ijsbeer zijn zeehonden en geen honden.

Nog een andere verklaring die geopperd is, dat de beer gedurende de winter lange tijd in isolatie heeft geleefd en behoefte heeft aan sociaal contact ('play deficit'). Maar dan nog moet de beer zijn agressie en hongergevoel onderdrukken.De speelse houding van die ene hond zal geholpen hebben.

De documentaire vertelt niet of het een mannetje of vrouwtje ijsbeer is. Ik gok op een vrouwtje omdat die ook dit soort spelgedrag met hun jongen vertonen. Ijsberen zijn sowieso speels en nieuwsgierig zoals ook bleek uit de documentaire van David Attenburough waarbij ijsberen gefilmd werden met robotcameras. 

Ik vind dit soort waarnemingen vele malen interessanter dan oeverloos gefilosofeer over het bestaan van God, Ziel, of je afvragen of het bewustzijn onstoffelijk kan zijn. Al was het alleen maar omdat het negatieve vooroordelen over dieren wegneemt. En het uitnodigt tot enige zelfreflectie.

Hier is het youtube fragment: polar bears and dogs playing (2:18 min) First Science.

Hier staat een goed achtergrond verhaal over spel bij dieren en mensen:
Fun and Play Are Key to Survival for Bears, Dogs, Humans, Birds and Maybe Even Ants
met belangrijke observaties over wat er gebeurt als een kind niet kan spelen of leert spelen in zijn jeugd.

Hier staat de originele foto serie  (about.com) en de beelden zag ik voor het eerst in de bijzonder interessante BBC serie Nature's weirdest events.

Polar Bear and Huskies at Play - Analysis verhaal.

Why Didn't the Wild Polar Bear eat the Husky? (over het belang van spel bij de mens).

Konrad Lorenz (etholoog en Nobelprijs winnaar): 'On Agression' (1966), (Over agressie bij mens en dier) heeft baanbrekend onderzoek gedaan naar het nut van agressie en mechanismen die agressie onderdrukken. Hij schrijft niet over spel bij dieren (ik kan het niet vinden) in dit boek, maar het is duidelijk dat bij ruwe spelletjes (Rough and Tumble Play) agressie onderdrukt moet worden, anders wordt het dodelijk.

Johan Huizinga: Homo Ludens (de spelende mens). Spel zou karakteristiek zijn voor de mens, maar is natuurlijk karakteristiek voor alle zoogdieren. Spel bij de mens: met spoelgoed, computerspelletjes? of met elkaar? (stoeien, fysiek contact). Let eens op hoe weinig (speels) fysiek contact volwassenen hebben in onze moderne samenleving. Het blijft beperkt tot een handgeven, een schouderklopje, soms een omhelzing, maar altijd geritualiseerd en in zeer specifieke omstandigheden met beperkt aantal mensen (begroeting, feliciteren, sport, verliefden, sex, carnaval, film). Dat is het dan. Fysiek contact is een taboe. Hond of kat op schoot is een substituut?

Zelfreflectie: arrogante zelfverheerlijking in heilige teksten die mensen superieur achten boven dieren zoals in mijn blog: Is dieronvriendelijkheid intrinsiek aan het monotheïsme verbonden? (over Jonathan Sacks) of Christelijk Amerika is niet in staat einde te maken aan schietpartijen. En Darwin is een sadist omdat hij van schieten hield (schietend Amerika dat in 'de God van Liefde' gelooft. Wapens in plaats van een partijtje vechten met de blote vuist?)

read more

Is dieronvriendelijkheid intrinsiek aan het monotheïsme verbonden?

Postscript: 17 juni 2013 toegevoegd (noot 5).                                                           Het is vandaag 12-12-12 *) 

rabbi Jonathan Sacks

Jonathan Sacks en Richard Dawkins

Ik zag onlangs de BBC documentaire Science versus Religion op tv. De joodse rabbi Jonathan Sacks interviewde Richard Dawkins en nog twee andere wetenschappers over de relatie wetenschap-religie. De uitkomst was verrassend: volgens Sacks had Dawkins voor het eerst iets positiefs over religie gezegd! Een Joods theoloog en religieus leider die Richard Dawkins positieve uitspraken kan ontlokken over religie! Dat is bijzonder. (dit opmerkelijke resultaat vond ik niet terug op http://richarddawkins.net!). Ik ga daar in dit blog niet verder op door.

Wat mij opviel in de documentaire en waar dit blog over gaat, was een uitspraak die te maken heeft met een vraag die mij al langer bezig houdt: 

Is dieronvriendelijkheid intrinsiek aan het monotheïsme verbonden? 

Of specifieker: 

is de Bijbel de bron van dieronvriendelijke houding van de huidige joden en christenen? 

De achtergrond van de vraag is natuurlijk het gegeven dat de meeste joden en christenen en moslims (laat ik verder buiten beschouwing) grote vleeseters zijn, en geen probleem hebben met dieronvriendelijk slachten (de bioindustrie en onverdoofd ritueel slachten [5]) en ander dieronvriendelijk gedrag [1].

De BBC documentaire is ook terug te vinden op youtube: Science versus Religion. Ik citeer Sachs uit de documentaire:

"God made us in his own image. He marked us out from other animals by giving us free will, morality, and conscious." (04:37 - 04:46 min.) [2]

Dit is de bekende uitspraak dat mensen 'in Gods beeld en gelijkenis geschapen zijn'. En die gelijkenis zou volgens Sacks vooral blijken uit het feit dat mensen vrije wil, moraal en bewustzijn hebben. Merk op dat vrije wil, moraal en bewustzijn moderne begrippen zijn en niet als zodanig in de Bijbel voorkomen. Maar Sachs is niet tevreden. Hij voegt er aan toe: "He marked us out from other animals". Het zijn precies die drie eigenschappen die mensen onderscheiden van dieren. Volgens Sacks. Dieren hebben geen vrije wil, moraal en bewustzijn. Wij wel. Is het nodig om dat er aan toe te voegen? Is het echt nodig om je af te zetten tegen dieren?

Jonathan Sacks
The Great Partnership:
God, Science and the Search for Meaning

Dit idee vind ik ook op vele plaatsen terug in zijn boek The Great Partnership:

"The crucial differentiation between humans and all other animals is that we make meanings, and the name we give to collective systems of meanings is culture" (p. 53-53). Cultuur wordt als vierde eigenschap toegevoegd.

"And wisdom is itself the gift God gave humanity when he made us in his image" (p. 70). Wijsheid wordt als vijfde eigenschap toegevoegd.

"The human person is in the image and likeness of God, never more so than when he uses his intelligence and understanding to fathom the universe." (p. 113). Een zesde eigenschap wordt toegevoegd. Dit staat vast niet in de bijbel.

"We are not animals because we are self-conscious, because we are aware of ourselves as individuals, and because we are capable of forming relationships of trust. We have culture, not just nature; anthropolgy, not just biology." (p. 176). 

Een zevende eigenschap wordt toegevoegd: het vormen van vertrouwensrelaties. En dat zou allemaal voortvloeien uit "God made us in his own image"? Het lijkt sterk op een vorm van superioriteitsdenken: de mens is superieur ten opzichte van het dier.

In de volgende cruciale passage zie je hoe Sacks de waarde van een mensenleven nodeloos koppelt aan de 'waardeloosheid' van een dierenleven:

"If human beings are mere organims like any other, with nothing to distinguish them from the animals, then there is nothing whatever to justify the idea that we should treat them as ends rather than as means." (p. 126) (in het hoofdstuk 'Human Dignity').

Dus: als mensen niets anders zijn dan dieren, dan houdt niets ons meer tegen om mensen te gebruiken als middel tot een doel. Niets? Waarom?  
Deze hele redenering berust op de verzwegen premisse dat je dieren mag gebruiken als middel tot een doel. Dieren zijn gebruiksvoorwerpen. Dieren zijn dingen, geen personen. Dieren hebben geen rechten. Dit betekent dat je dieren mag gebruiken als lastdier, in sport, in kleding, als entertainment in circussen, dierentuinen en mag doden en eten. Deze stellingname wordt niet expliciet gemaakt en al helemaal niet verdedigd door Sachs.

Ten tweede berust de redenering op het onuitgesproken idee dat je mensen alléén rechten kunt geven als je rechten aan dieren onthoudt! Als je al een reden nodig hebt om mensen rechten te geven, dan geeft Sachs in ieder geval een slechte reden [3]. En ik zie niet dat het noodzakelijk is. Het rampzalige gevolg van Sacks redenering is dat dieren nooit rechten mogen krijgen.

Dit is de derde peiler van zijn redenering: omdat mensen bepaalde eigenschappen hebben zoals vrije wil, moraal, bewustzijn, cultuur, intelligentie, die dieren niet hebben, hebben wij rechten die dieren niet hebben. Maar hoezo geven die eigenschappen ons rechten? Natuurlijk zijn wij dieren met zelfbewustzijn. Maar wat volgt daaruit? Mag je daarom dieren mishandelen, uitroeien of doden?

omdraaien
Het komt niet bij Sachs op dat je zijn redenering ook om kunt draaien: omdat niets ethisch relevants [4] ons van dieren onderscheidt, moeten we dieren ook als doel op zich behandelen! De rechten van mensen vervallen niet, maar we gunnen respect en (bepaalde) rechten ook aan dieren.
Het komt niet bij Sachs op dat zowel mensen als dieren rechten kunnen hebben. Het komt niet bij hem op dat we zowel respect voor mensen als dieren zouden kunnen hebben. Kost het hem werkelijk zo veel moeite dieren met respect te behandelen? en in hun waarde te laten? 
We mogen immers onze medemens ook niet doden. We mogen onze medemens ook niet als slaaf gebruiken. We geven vrouwen ook niet minder rechten dan mannen (hoop ik). Dat zijn in zekere zin ook inperkingen van de rechten van bepaalde groepen. Waarom zouden opeens alle mensenrechten vervallen als dieren ook rechten hebben? Het is gewoon een uitbreiding van de groep levende wezens die ons respect verdienen.

De rampzalige gevolg van die exclusieve menselijke eigenschappen als basis voor mensenrechten is dat als de wetenschap aantoont dat ook dieren een zekere mate van (zelf)bewustzijn, intelligentie, cultuur, hebben, Sachs in de problemen komt. En in de verleiding komt die wetenschappelijke resultaten te gaan bestrijden. Onnodig. Daarom moet je mensenrechten niet baseren op exclusieve voortreffelijk door God gegeven eigenschappen.
 
Als je zo'n lage dunk hebt van dieren, roept dat vragen en problemen op. Als God de dieren geschapen heeft, zou hij dan niet van al zijn schepselen houden? Dieren zijn wel door God gemaakt maar hebben niets van Gods mooie eigenschappen gekregen? Geen mooie eigenschappen en geen rechten? Is het echt waar dat dat de God niet van dieren houdt? 
Verder is er een methodologisch probleem: hoe weet je wat het beeld van God is als je geen onafhankelijke informatie hebt over de eigenschappen van God? Ik denk dat de Bijbelschrijvers fraaie menselijke eigenschappen aan God toegeschreven hebben, en vervolgens geschreven dat mensen in Gods beeld geschapen zijn. De woorden worden God in de mond gelegd. Verder denk ik dat in de tijd dat de Bijbel geschreven is, mensen nog geen hoge dunk van dieren hadden, ze als gebruiksvoorwerpen zagen, en dat dit zo in de Bijbel terecht gekomen is en later bijbellezers dit als Gods woord zagen. Het lijkt alsof Sacks ook zo denkt. Het is niet Sacks eigen mening, maar hij citeert God (de bijbel)! 
Tenslotte: wie zou er niet tevreden zijn wanneer hij voortreffelijke eigenschappen kreeg toebedeeld van 'de Schepper van hemel en aarde'? en als hij lekker vlees mocht eten?

Is de Bijbel de bron van dieronvriendelijke houding? Als gelovige moet je wel héél veel moeite doen om de bijbel diervriendelijk te lezen. Dat wordt overigens wel gedaan door sommige christenen. Ook geeft Sacks een hint in die richting op andere plaatsen in zijn boek. Maar je blijft dan altijd nog zitten met: God made us in his own image. Die strijdigheid zul je moeten oplossen.



Noten

1. Vandaag in het nieuws dat in 2024 nertsenfokkerijen verboden zullen worden. Het zal U niet verbazen dat het CDA tegen het verbod is. Ze zijn altijd al dieronvriendelijk geweest, vermoedelijk op grond van de Bijbel. Wat een nare, onethische, gevoelloze, egoïstische, materialistische, narrow-minded mensen zitten er toch in het CDA! Opmerkelijk is dat de ChristenUnie uiteindelijk vóór het verbod op nertsenfokkerij is. (www.nos.nl). Weet U hoe nertsen aan hun eind komen? Op dezelfde manier als de Joden in de tweede wereldoorlog: vergassing. Over het algemeen zijn dieren (helaas) beter af als er geen God of bijbel zouden bestaan.
2. zie ook: "By inferring his image on humankind, God gives freedom of the the will". (p.69) en: "Therefore freedom - the single greatest gift of God to humanity, separating us from the animals ..." (p. 115)
3. 'The Universal Declaration of human rights' baseert zich niet op religieuze redenen, of veronderstelde eigenschappen die mensen hebben en dieren niet. Ze zijn seculier.
4. Bewustzijn, vrije wil, intelligentie zijn geen ethisch relevante criteria waarom je dieren wel/geen pijn mag doen. Of ze pijn kunnen ervaren is ethisch relevant.
5. Toegevoegd 17 juni 2013:  Jonathan Sachs was degene die op 16 juni 2011 werd ingevlogen om op een hoorzitting in de tweede kamer het ritueel slachten te verdedigen met het valse argument 'godsdienstvrijheid'. Zie o.a. bericht van de NOS op 16 juni Protest tegen verbod ritueel slachten. Dat is dus dezelfde Jonathan Sachs die een dialoog wil met atheïsten. Overigens is onverdoofd ritueel slachten volledig in overeenstemming met het dieronvriendelijk standpunt dat naar voren komt in het boek van Sachs.

Review of The Great Partnership in The Independent
Jonathan Sacks and Richard Dawkins debate at BBC festival 10 sept 2012

Science versus Religion - Chief Rabbi Lord Jonathan Sacks BBC Rosh Hashanah Broadcast Published on Sep 13, 2012 by Rabbi Sacks.

*) Deze blog is gepubliceerd op  12-12-12 12:12 uur.
Het is de laatste drievoudig-identieke datum in een reeks die 11 jaar geleden begon op 1-1-1 (1 jan 2001). Daarmee is een eind gekomen aan deze mooie reeks. Er bestaat immers geen 13e maand. Een nieuwe reeks zal pas weer op 1 jan 2101 beginnen. Dat is over 89 jaar. Dat haal ik niet. Een behoorlijk aantal babies die vandaag geboren worden zal dat wel halen.
Ook maakt vandaag de Amerikaanse schrijfwijze MM-DD-YY of YY-MM-DD geen verschil met de Europese schrijfwijze DD-MM-YY.
Overigens hebben we de datum+tijd 12-12-12 12:12 te danken aan het feit dat we evenveel maanden in een jaar hebben als uren op onze klokken en horloges. En dat laatste is op zich een fascinerend gegeven. Er is geen logische noodzaak voor dat gegeven. Het getal 12 wordt al heel lang gebruikt in kalenders en klokken. Vermoedelijk omdat 12 de handige eigenschap heeft dat het deelbaar is door 1, 2, 3, 4, 6, en 12. Het getal 10 kan alleen gedeeld worden door 1,2,5, en 10. Daarom is het niet handig om 10 uren op een klok te hebben: niet door 4 deelbaar. Om dezelfde reden is het ook niet handig om 10 maanden in een jaar te hebben.

Postscript zaterdag 15 dec 12

Ook andere bronnen vertellen hetzelfde verhaal:
What does it mean that man is made in the image of God? 
"The image of God refers to the immaterial part of man. It sets man apart from the animal world, fits him for the dominion God intended him to have over the earth."
What does it mean to believe in the sanctity of life?
"While God gave humanity the authority to kill and eat other forms of life, the murdering of other human beings is expressly forbidden, with the penalty being death.
The only reason the sanctity of life applies to humanity is the fact that God created us in His image and set us apart for all other forms of life."

What does the Bible say about Christians hunting animals for sport?:
"In Genesis we read that animals were created for the benefit of man. ... That is why using animals in research is acceptable, because they are meant to be used instead of humans. Animals do not have the same form of eternal soul and likely do not experience an afterlife. This does not mean that we can be cruel and intend evil towards them." (toegevoegd vrijdag 21 dec)

Postscript 17 juni 2013
 
Noot 5 toegevoegd naar aanleiding van een opmerking in het IKON programma LUX van zondag 16 juni 2013 waarin beelden te zijn waar Jonathan Sachs verklaart: "Als ritueel slachten wordt verboden, kan het achteraf ook gezien worden als de plek waar de ondergang van de Europese godsdienstvrijheid begon." Een volkomen uit de lucht gegrepen en overgedramatiseerde opmerking! Evengoed zou men terugblikkend kunnen zeggen dat 16 juni 2011 de laatste keer was dat ritueel slachten verdedigd werd op religieuze gronden (door iemand die een open dialoog wilde aangaan met atheïsten).

read more

Diarmaid MacCulloch vertelt enthousiast over godsdienstoorlogen

Diarmaid MacCulloch: 'A history of Christianity' (4) Reformatie

maandag 16 juli: tekst bewerkt en aangevuld met citaten (10:28)

Diarmaid MacCulloch vertelt enthousiast over de Reformatie (Luther, Zwingli, Calvijn) die zich afzetten tegen de katholieke kerk. Hoewel ze allemaal tot het christelijk geloof behoren en dezelfde Bijbel lezen en in dezelfde God geloven, staan ze elkaar naar het leven, zodra een individu of groep gelovigen anders over kerk of geloof denkt dan de rest. De reformatie is ontstaan door misstanden in de katholieke kerk. Er volgde geen hervorming binnen de katholieke kerk, maar afsplitsingen (!). Nieuwe kerken ontstaan en gaan met elkaar concurreren om volgelingen, ledenaantallen en macht (!). MacCulloch vertelt dat toen sommige gelovigen (anabaptisten) andere opvattingen hadden over het ritueel 'dopen' en dat in de praktijk brachten (dopen in een rivier), de plaatselijke gelovige machthebbers zich daar zo kwaad om maakten, dat ze besloten dat er maar één manier was ze te straffen: de doodstraf door verdinking in dezelfde rivier waarin ze hun rituele doop hadden uitgevoerd. Anderen werden levend verbrand (zie wikipedia artikel).

Hij vertelt dat met enthousiasme en vanzelfsprekendheid. Dat verbaast me enorm. MacCulloch staat er geen moment bij stil dat die gelovigen die elkaar naar het leven staan, in dezelfde God geloven en dezelfde bijbel lezen waarin staat Heb Uw naaste lief. Heb uw vijanden lief. Hoe kun je elkaar dan vervolgen? MacCulloch verbaast zich niet. Blindheid? Beroepsdeformatie? Gewenning? MacCulloch:

"De reformatie is een opeenvolging van schisma's en vervolging. Dat begrijpen veel mensen niet. Hoe kun je iemand verbranden, omdat hij vindt dat een stuk brood niet God is? Wij voelen de pijn van die ene mens op de brandstapel."

En dan komt hij met een hoger doel dat de opoffering van een individu rechtvaardigt! [1]. Hij ziet niet de strijdigheid met 'Gij zult niet doden'.

Over de Spaanse kerkelijke inquisitie zegt hij:

"Every 16th century system of justice was cruel and oppressive. Overall the Inquisition executed a lower proportion of suspects than most secular courts."

Dus, ze waren beter omdat ze minder mensen ter dood veroordeelden! Wat is dat voor een criterium? De  gelovigen hadden toen dezelfde bijbel met dezelfde tien geboden als nu. MacCulloch ziet niet dat de doodstraf strijdig is met het bijbelse gebod 'Gij zult niet doden'. De paradox is dat de bijbel hetzelfde boek is gebleven, terwijl de moraal en samenleving humaner geworden zijn: we verbranden of verdrinken mensen niet meer als straf. De doodstraf is afgeschaft. Slavernij is afgeschaft. Vrouwen mogen nu kerkelijke functie's vervullen. Hoe kan dat als de moraal op de bijbel is gebaseerd?

Maar waarom hadden gelovigen dan geen morele voorsprong door hun bezit van de bijbel en geloof? Gelovigen hadden kennelijk géén beter inzicht in goed en kwaad dan mensen die zonder god en bijbel leefden. Ook hun intieme relatie met God hielp niets. En dan zijn er gelovigen die de brutaliteit hebben atheïsten te verwijten dat ze geen basis voor de moraal hebben! of dat de Universele verklaring van de rechten van de mens niet universeel is!
De gelovigen hadden ook niet veel interesse in hoe je met elkaar op een vreedzame manier kunt samenleven. De finesses van rituelen (babydoop versus volwassendoop, wel/niet zingen in de kerk) waren kennelijk veel belangrijker.

Religieuze, rituele details werden een reden voor ruzie, verwijdering, haat, vervolging, doodstraf. Deze praktijk blijkt zich te herhalen in de geschiedenis van het christendom. Een groep bedenkt een nieuw ritueel waarmee ze zich onderscheiden van een andere groep christenen. Dan ontdekt een andere groep gelovigen dat dat ritueel helemaal niet op de bijbel is gebaseerd (kerstfeest bijvoorbeeld). Ze krijgen ruzie en wederzijdse verkettering is het resultaat. De kerkgeschiedenis zit er vol mee. Het is vooral de strijd tussen katholieken en protestanten die hij beschrijft ("catholics were ready to fight back", "catholic Christians had crushed islam"). Eén van de meest destructieve oorlogen in Europa (een kwart tot een derde van de bevolking kwam om), die 30 jaar duurde, was een oorlog tussen katholieken en protestanten.

Als MacCulloch iets veroordeelt, dan is het bijvoorbeeld een kerkgebouw. Eén kerkgebouw in Mexico veroordeelt hij als 'krankzinnig'. Het gedrag van gelovigen wordt niet veroordeeld, met als enige uitzonderingen dat hij het toenmalige katholicisme 'corrupt' noemt en dat hij van de 30-jarige oorlog zegt:

"Wars of religion didn't seem such a good idea afterall".

Nogal een understatement! Het lijkt alsof hij er mee bedoelt: de oorlog heeft niet het beoogde resultaat opgeleverd, in plaats van dat oorlogvoeren in strijd is met het bijbelse gebod Gij zult niet moorden. Ook valt het hem niet op dat de strijdende partijen, katholieken en protestanten, zich op dezelfde bijbel baseren. Hij vindt het vanzelfsprekend dat katholieken en protestanten vijanden zijn. Ook een soort beroepsblindheid?

Hoe kan het dat MacCulloch zich niet schaamt voor de christelijke kerkgeschiedenis? Waarom wil hij daar nog steeds bijhoren? MacCulloch:

"I must admit that I still love it despite all its faults"

Zie ook mijn post op evolutie.blog.com (19 april 2010) over een eerdere uitzending van MacCulloch:
Darwin was niet de eerste die de letterlijke waarheid van de Bijbel ondermijnde

De serie is ook bij de nrc webshop op dvd te koop

Postscripts

1. MacCulloch is na 500 jaar nog niet in staat om deze daden te veroordelen! Hij kan zich nu toch makkelijk distantiëren van die praktijken? Waarom doet hij dat niet? Dat is het grote 'neveneffect' van het geloof: de neiging om de wandaden van de kerk in het verleden te verdedigen. Het gaat dus niet alleen om een puur (filosofisch) geloof in God. Nee, een heel systeem van praktijk en opvattingen wordt verdedigd. (18 juli)

read more

Richard Dawkins versus Kardinaal George Pell

Richard Dawkins

George Pell

Wie nog een uurtje over heeft kan een vermakelijk 'debat' bewonderen tussen de evolutiebioloog Richard Dawkins en de aartsbisschop George Pell dat op de Australische tv is uitgezonden en op youtube te vinden is. Het publiek is wat lacherig. What's so funny? vraagt Dawkins een paar keer geirriteerd. De moderator doet zelf ook mee en stelt pittige vragen aan de aartsbisschop. Dawkins is redelijk goed op dreef. Pell maakt enkele opmerkelijke uitspraken (een paar staan in het wiki artikel): 0:32: Adam en Eva is een prachtig mytisch verhaal, waarop Dawkins ad rem enige conclusies trekt (zal ik niet verklappen). 0:53: Interessant is dat Pell een aanhanger blijkt te zijn van de Free Will Defense: "If God is going to allow us to be good, he has to give us freedom". De Free Will Defense is dus niet iets van academische filosofen maar bisschoppen kennen en verdedigen (nou ja, noemen) het dus ook. Geen tijd om het uit te leggen. Dawkins laat het gaan. Verder een soort uitglijder van Pell waar hij droogjes melding maakt van het feit dat Hitler en Stalin atheïsten waren, waarop Dawkins pas echt kwaad werd. Maar toch een gemiste kans voor Dawkins, hij had kunnen zeggen: God liet die atheïsten hun gang gaan. Overigens gaf de moderator blijk van inzicht in the problem of evil, toen hij tussen neus en lippen opmerkte dat God in het verleden wel degelijk ingreep zoals het volk Israel uit Egypte leidde. Inderdaad, een sterk punt in dit verband. Op een vraag uit het publiek hoe het zit met homofielen, zegt Pell dat man en vrouw voor elkaar geschapen zijn met als doel "the continuity of the human race". Klinkt nogal Darwinistisch, behalve het woord 'race' (Hitler gebruikte het woord ook). "I don't believe it is possible to have homosexual marriage": is dat niet strijdig met free will?. De Free Will wordt creatief ingezet: homosexualiteit is een vrije keuze, niets te maken met omgeving of erfelijkheid.

Met dank aan Henk Müller (Volkskrant) voor de tip over het debat in de bespreking van Mineke Schipper Overal Adam en Eva, een boek wat opzich ook de moeite waard is.

read more

EO censureert evolutie nog steeds, maar nu 'aan de voorkant'

Pagina uit de vpro gids van deze week.
EO verhaal begint bij kopje 'wijzigingen'

Volgens Janathan Maas in een artikel in de vpro gids van deze week [1] heeft de EO weer evolutie uit een documentaire geknipt. Deze keer uit de BBC documentaire Frozen Planet. Maas heeft het uit 'een gratis dagblad' gehaald. Even googlen leert mij dat het in de Spits [2] stond. De schrijver heeft EO eindredacteur Floor Koomen om kommentaar gevraagd: "Wij vonden deze series mooi maar wilden een paar kleine wijzigingen doorvoeren". Koomen ontkent dat dit censuur is, maar zegt ook: "We gaan niet meer knippen". Zijn definite van censuur is:

"Bij censuur gebruikt een militante partij, vaak de overheid, zijn macht om een mening te verbieden. Daarvan is bij de EO geen sprake". 

Militante partij? Dus: als de EO stiekum alle verwijzingen naar 'evolutie' en 'miljoenen jaren' uit documentaires knipt, en bovendien suggereert dat het de originele documentaire is, die alleen vertaald is van het Engels in het Nederlands, en die uitzendt en te koop aanbiedt als dvd, dan is dat géén censuur, omdat de EO geen 'militante' partij is en geen overheid is? Wat is het nu: 'knippen', of 'inkorten', of 'selectief vertalen', of 'wijzigen', of gewoon 'censureren'? Wat is het nu? In 2009, 2 jaar na de censuur affaire, zond de EO de ongecensuurde versie van de BBC documentaire van David Attenburough uit [3]. Daarmee gaf de EO in feite toe dat ze censuur had gepleegd. En 3 jaar later zegt Floor Koomen dat de EO nooit censuur gepleegd heeft.

Het patroon is bekend: eerst in alle toonaarden ontkennen dat het om censuur gaat, en later zeggen dat ze het niet meer zullen doen! Wees eerlijk, en zeg het direct. Het lijkt op: "Edelachtbare, ik heb die fiets niet gestolen, en ik lag die dag ziek op bed, en bovendien is het een oude waardeloze roestbak en ik kan mijn geen nieuwe fiets veroorloven, want ze hebben op eens me uitkering stopgezet."

Heeft de EO nu iets geleerd van de hele affaire die evolutiebioloog Gerdien de Jong in 2007 onthulde? [4]. Koomen:

"Wij vinden onze oude werkwijze geen recht doen aan de makers en ook niet aan wat we Nederland willen vertellen. Ondanks dat een groot deel van de EO-achterban uit creationisten bestaat, weet een groeiend deel van onze doelgroep het geloof in de schepping prima te combineren met geloof in de evolutie. We willen met onze producten naar een neutraler terrein. We gaan niet meer knippen. We zullen ook strenger selecteren aan de voorkant: documentaires die heel specifiek de evolutietheorie verkondigen, kopen we niet aan. Dan hoeven we ook niet te knippen".

Alweer raakt de EO verstrikt in tegenstrijdigheden: EO-ers kunnen tegenwoordig héél goed overweg met evolutie en tegelijk géén documentaires aankopen met evolutie erin. Is dit consistent?

Nog een vreemde tegenstrijdigheid: "We vinden onze oude werkwijze geen recht doen aan de makers" en eerder in het interview zei Koomen: "Met de BBC hebben we keurige afspraken gemaakt, we waren vrij kleine wijzingen aan te treffen" [aan te brengen]. Wat is het nu? Als de EO zich aan de 'keurige' afspraken heeft gehouden, hoe kan het dan dat de oude werkwijze geen recht deed aan de makers? Het is het één of het ander.

Heeft de EO iets geleerd? Ik vrees niet veel. Is selecteren 'aan de voorkant' echt beter dan knippen 'aan de achterkant'? Is het eerlijker ten opzichte van je achterban? Welk deel van de achterban?

Om het publiek wijs te maken dat je geen censuur pleegt, etc., is het handig om een consistent verhaal te hebben. En het helpt ook als je weet wat er in het verleden is gebeurd. Anders raak je verstrikt in allerlei tegenstrijdige uitspraken. Het is moeilijk om zelf in een verhaal vol tegenstrijdigheden te geloven. En daardoor is het ook weer moeilijker om het publiek voor de gek te houden. 'Fooling yourself, the better to fool others' schreef Robert Trivers [5].



Bronnen:

1. Janathan Maas 'Uitzending gewist', vpro gids #23. (9 jun t/m 15 juni 2012) Deel 1 van de 2-delige serie over censuur.
2. Reli-censuur bij Frozen Planet, Spits, 5 jan 2012
3. EO distantieert zich van evolutiecensuur 4 feb 2009
4. Gerdien de Jong EO: Vals getuigenis, 27 juli 2007 (dit is de onthulling van de censuur op evolutie.blog.com). Hier is nog een kort en zakelijk commentaar dat ik indertijd over het hoofd gezien heb: Christelijke censuur.
5. Robert Trivers (2011) 'Deceit and Self-Deception. Fooling Yourself the Better to fool Others'. 

Postscript 20 juni

De EO zendt de BBC serie History of Christianity van MacCulloch uit. (za 23 jun deel 1).
Dit is een testcase of de EO haar bewering nakomt dat ze niet censureert. Deel 6 gaat nl. over bijbelkritiek. Ben benieuwd of ze dat uitzenden.

read more